شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ١٦٨

در اينكه تنزيه صرف ، تحديد حق است

امّا ببايد دانست كه اين فهم نيز بحسب ظهور و تجلَّى حق است نه بحسب حقيقت ، از آن كه حقيقت و ذات او ابدا از مدارك فهوم بيرون ، و سرمدا از غير احاطه افزون است ، لا جرم ،

آن نگو چون در اشارت نايدت

دم مزن چون در عبارات نايدت

نى اشارت مىپذيرد نى نشان

نى كسى زو علم دارد نى عيان

و مشاهدهء او [ 58 - ر ] بحسب ظهور و تجلَّى بر وجه تفصيل در جميع مظاهرش نيز متعذر است از آن كه مظاهر حق مفصلا غير متناهى است اگر چه بحسب امّهات نهايت پذير تواند بود .

و هو الاسم الظاهر ، كما أنه بالمعنى روح ما ظهر ، فهو الباطن .

يعنى عالم سراسر اسم ظاهر حق است ، چنانچه از روى معنى حق - عم فيضه - حقيقت و روح عالم است ، و اين عبارت است از اسم باطن او .

و ببايد دانست كه اسم ظاهر اقتضاى ظهور عالم مىكند ، و اسم باطن اقتضاى بطون حقايقش « 6 » . و مقتضى اگر چه به اعتبارى غير مقتضى است از آن روى كه ربوبيت غير مربوبيت است ، امّا به اعتبار احديت حقيقة الحقائق مغايرت منتفى است .

و لهذا عالم را عين اسم ظاهر داشت ، و روح عالم را عين اسم باطن ، تا عارف دقايق در مخاطبهء حقيقة الحقائق از لسان مرتبه و مقام ، قايل اين كلام تواند بود . بيت :

آخر اى جان جمله أشياء تو

هم نهانى و هم هويدا تو

پرده اى از كاينات ساخته اى

در پس پرده آشكارا تو

در پس پرده هاى گوناگون

هم تماشاگر و تماشا تو

تو به هر چهره اى نموده جمال

هم به هر ديده گشته بينا تو

از طريق ظهور و سرّ بطون

ظاهرت ما و باطن ما تو

در مقامى كه نفى و اثبات است

ما همه « لا » ى محض و « الَّا » تو

فنسبته لما ظهر من صور العالم نسبة الرّوح المدبّر للصورة .

يعنى : چون عالم صورت حق است و حق روح او ، پس نسبت حق به هر چه از صور عالم ظاهر مىشود بعينه نسبت روح جزوى است كه به تدبير صورت معيّنه قيام مىنمايد با صورتش . از اين روى كه حق نيز مدبّر صورت عالم است ، كما قال تعالى :

« 6 » قا : حقايقست .