شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ١٦٤

در اينكه تنزيه صرف ، تحديد حق است

كانوا « 1 » » . پس وجود و ذوات شأن با اوست و بقا و جميع صفات ايشان با او ، بلكه ظاهر در نقاب صور كاينات و متجلَّى در حجاب تمثال مكونات اوست . و صور به اصالت حق راست ، و بتبعيت خلق را .

پس تنزيه كننده يا جاهل است به امر آن چه هست ، يا عالم است بر اين كه همهء عالم مظاهر اوست . اگر نادانسته حكم بر حق روا مىدارد ، و تقييد به بعض مراتبش مىكند ، هم جاهل است و هم بىادب و اگر مطلع بر حقيقت كار است و واقف بر دقايق اسرار روحانيّه ، و با وجود آن انتهاج اين منهج بتقديم مىرساند ، أساءت أدب با حق و رسل او كرده باشد چه او نفى مىكند از حق آن چه حق بر نفس خود اثبات كرده است . و انبيا و رسل از اين خبر داده [ اند ] بحسب مقام جمع و تفصيل حق ، و اين همه در مقام الهيّت است .

امّا در مقام احديّت نه مجال تنزيه است و نه امكان تشبيه چه در اين مقام كثرت مستهلك است و به هيچ وجهى تعدّد را در او راه نى . بيت :

احد است و شمار از او معزول

صمد است و نياز از او مخذول

آن احد نى كه حس شناسد و وهم

و آن صمد نى كه عقل داند و فهم

شيخ - قدّس الله سرّه - در « عنقاء مغرب » بطريق خطاب با تنزيه كننده مىگويد : غايت معرفت تو آنست كه سلب نقايص كون از حق كنى ، و به حقيقت سلب نقايص از خويشتن كرده اى و دم « سبحانى ما أعظم شأنى » زده اى هيهات هيهات شعر :

و هل يعرّى من شيء الَّا من لبسه

او يؤخذ شيء الَّا ممن حبسه

و حق سبحانه كى لباس نقص پوشيده بود تا به سلب آن قيام نمايى . پس در حقيقت حق منزّه است از تنزيه ، فكيف از تشبيه .

با خدا غير او محال بود

در و درگاه و پاسبان همه هيچ

سبحان المتجلى من كلّ جهة ، و المتخلَّى من كلّ جهة . هر چه در اوهام و خاطر و عقول خلق گنجد ، او بيش از آنست و برتر از آن و بر خلاف آن ، فتعالى الله الملك الحق . [ 56 - پ ]

هيچ دل را به كنه او ره نيست

عقل و جان از كمالش آگه نيست

« 1 » س 58 ى 7 .