شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ١٢٥

در معرفت بقاى نفس در برزخ

در معرفت بقاى نفس در برزخ

زيرا كه اگر جهد كنى در آن حالت كه صورت را در آينه مىبينى كه جرم آينه را بينى ، نتوانى ديد تا بغايتى [ كه ] بعض ناظران در آينه گفتند كه : « صورت ميان چشم ناظر و آينه است نه در آينه ، و صورت مرئيه حاجب است از رؤيت مرآت » .

تويى حجاب خود ار نه ز دوست خالى نيست

به هر جهت كه نهى روى از نشيب و فراز

هذا أعظم ما قدر عليه من العلم ، و الأمر كما قلناه و ذهبنا إليه .

يعنى : اعظم امور بر آن آينه مدرج است ، و امر آنست كه ما گفتيم و بر آن رفتيم كه اين آينه مثالى است كه حق - سبحانه و تعالى - نصب كرده است از براى تجلَّى ذاتى ، تا هر كس از اهل عالم در وى نظر اندازد ، و جز صورت خود نبيند . پس داند كه ذات الهيّه را ديدن ممكن نيست مگر در هنگام تجلَّى اسمائى از وراى حجب نوريّه و صفاتيّه ، كما جاء في الحديث : « سترون ربكم كما ترون القمر ليلة البدر » . و امثال اين در احاديث بسيار است . قال الشاعر :

كالشمس تمنعك اجتلاءك وجهها

و إذا اكتست برقيق غيم أمكنا

دلير در رخ خويش نمىتوان نگريست

كه هم فروغ خود او را حجاب مىگردد

و قد بينا هذا في الفتوحات المكية .

شيخ در باب شصت و سيوم از « فتوحات » در معرفت بقاى نفس در برزخ ميان دنيا و آخرت از براى تعريف حقيقت برزخ مىفرمايد كه : برزخ حاجزى است معقول ميان متجاورين ، كه اين برزخ مىفرمايد كه : برزخ حاجزى است معقول ميان متجاورين ، كه اين برزخ از يكى از اين دو متجاور نيست بلكه در وى قوت از هر يكى هست . چون خط فاصل در ميان ظلّ و شمس ، و آن جز خيال نيست ، چنان كه [ آدمى كه ] صورت خود در آيينه مىبيند و به علم قطعى در مىيابد كه ادراك صورت خود به وجهى از وجوه كرده است و از وجهى ديگر نكرده ، از آن كه به جهت صغر جرم آينه و كبر او [ 38 - پ ] صورت خود را گاهى صغير مىبيند و گاهى كبير . و ديدن صورت خود را منكر نمىتواند شد . و مىداند كه صورت نه در آينه است و نه در ميان او و آينه .

پس او نه صادق باشد من كل الوجوه ، و نه كاذب در اين قول كه گويد : صورت خود را ديدم ، صورت خود را نديدم . پس تأمّل كن كه اين صورت كجاست و محل او كدام است ، و شأن او چيست . پس او منفيى است ثابت ، و موجودى است معدوم ، و معلومى است مجهول ، لا جرم حضرت حق - سبحانه و تعالى - آينه را از براى صرف مثال اظهار كرده است تا بنده بتحقيق داند كه در ادراك آن چه در عالم است چون نصيبهء او عجز و حيرانى است هر آينه در معرفت خالق وظيفة او غير اعتراف به نادانى نيست .