شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٩٣

در اينكه توجّه يدين به خلق انسان از براى جامع بودنِ اوست

در اينكه توجّه يدين به خلق انسان از براى جامع بودنِ اوست

اين هيكل آدمى است روپوش

ما قبلهء جمله سجده هائيم

آن دم بنگر مبين تو آدم

تا جانت ز لطف در ربائيم

لكونه الجامع لحقائق العالم و مفرداته .

يعنى توجه يدين از حق به خلق انسان از براى جامع بودن انسان است حقايق عالم را ، كه آن همه مظاهر صفات جماليّه و جلاليّه است كه ، عبارت است از اعيان ثابته ، و هم از براى جامع بودن مفردات موجودات خارجيه را .

گوئيا مىگويد از براى جامع بودن انسان جميع اعيان ثابته را به عين ثابته اش ، و جميع موجودات خارجيّه را به عين خارجيه اش . لا جرم احديّت جمع در علم و عين او را باشد . لا جرم در مخاطبهء او آمده : [ 24 - پ ]

اى وجودت مظهر اسماء حسنى آمده

وى ز جودت جملهء عالم هويدا آمده

ظاهرت مجموعه مجموع عالمها شده

باطنت مرآت ذات حق تعالى آمده

فالعالم شهادة و الخليفة غيب ، لهذا تحجّب السلطان .

پس عالم ظاهر است و خليفه باطن كه متصف است به صفت الهيت كه هويّت او زايل نمىشود از غيب .

و اينجا مراد از عالم ، عالم كبير روحانى و جسمانى است كه صورت حقيقت انسانى است ، و حقيقت انسانى غيب او . و انسان كامل چون مظهر كمالات اين حقيقت بود و خليفه و مدبّر عالم به اعتبار حقيقتش كه در غيب زايل نمىشود ، او را غيب داشت ، اگر چه اين خليفه موجود است در خارج ، و به واسطه آن كه اين حقيقت خليفهء حق است . و چون هويّت حق احتجاب و كمون وظيفهء او سلطان عالم ملك كه مظهر اين خليفه غيبيه است در عالم شهادت حجب كرده مىشود ، و حاجبان نمىگذارند كه هر كس شرف ديدار او دريابند . و از براى همين معنى انقياد و مطاوعت او واجب است .

و وصف الحق نفسه بالحجب الظلمانية ، و هي الأجسام الطبيعية الكثيفة و النورانية و هي الأرواح اللطيفة و العقول و النفوس و عالم الامر و الإبداع .

يعنى : وصف كرد حق - سبحانه و تعالى - خود را به لسان حبيب خود - عليه السّلام - به حجب ظلمانى و نورانى « 63 » ، چنان كه گفت : « ان لله تعالى سبعين ألف حجاب من نور و ظلمة لو كشفها لا حرقت سبحات وجهه ما انتهى اليه بصره من خلقه » .

« 63 » قا : نورانيه .