شرح فصوص الحكم — الجزء ١، الصفحة ٨٨

در اينكه انسان مركّب از دو عالم روحانى و جسمانيست

در اينكه انسان مركّب از دو عالم روحانى و جسمانيست

« أَقْرَضُوا الله قَرْضاً حَسَناً » و « الله يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ في طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ » و « سَخِرَ الله مِنْهُمْ » و چون خبر رسول كه : « ضحك الله ممّا فعلتها البارحة » .

فوصف نفسه لنا بنا : فإذا شهدناه شهدنا نفوسنا ، و إذا شهدنا شهيد نفسه .

پس نفس خود را وصف كرد از براى ما بنا ، لا جرم چون مشاهدهء او كنيم مشاهدهء خود كرده باشيم و چون او مشاهدهء ما كند مشاهدهء خويش كرده باشد . و همانا حسين منصور از اينجا گفت ، شعر :

أنا من أهوى ، و من أهوى أنا

نحن روحان حللنا بدنا

فإذا أبصرتنى أبصرته

و إذا أبصرته أبصرتنا

و اين حسين را نيز ازين صهبا جامى است و بر صاحب سرمستان كامى ، و آن اينست :

بيا اى كه جان را مداوا توئى

كه ما دردمند و مسيحا توئى

جهان چون تن است و تو جان جهان

كه چون جان نهان و هويدا توئى

[ چو ظاهر به باطن بياميختى

گهى ما تو باشيم و گه ما توئى

غلط مىكنم ما و تو خود كجاست

در آن جا كه اى جان تنها توئى

بزن آتش اى در ما و من

كه ما جمله لائيم و الَّا توئى

بهر گوشه اى از تو صد فتنه است

كه سرمايهء شور و غوغا توئى

ز عالم چو آيينه اى ساختى

تماشاگر و هم تماشا توئى

ز هر ذره جلوه دهى حسن خويش

كه در ديده پيوسته بينا توئى

گر آشفته آيد حديث حسين

تو معذور دارش كه گويا توئى

و لا شكّ أنا كثيرون بالشخص و النّوع .

و شك نمىآرم كه ما ، يعنى اهل عالم ، به افراد انسانيه بسياريم به شخص و نوع ، چه در كثرت اشخاص و انواع عالم شبهه نيست اما كثرت افراد انسان بحسب انواع بدان معنى است كه مركَّبند از دو عالم روحانى و جسمانى .

و أنا ان كنّا على حقيقة تجمعنا فنعلم قطعا أن ثمّ فارقا به تميّزت الأشخاص بعضها عن بعض ، و لو لا ذلك ما كانت الكثرة في الواحد .

و اگر چه هستيم ما بر حقيقت نوعيه كه جمع مىكند همهء ما را ، پس به علم قطعى مىدانيم كه اينجا فارقى هست كه بدان فارق متميّز مىشود بعضى اشخاص از بعضى ، كه اگر اين فارق نبودى كثرت در واحد متصوّر نشدى .

فكذلك أيضا و إن وصفنا بما وصف به نفسه من جميع الوجوه فلا بدّ من فارق .

پس همچنين نيز اگر چه وصف كرديم حق تعالى را بدانچه حق تعالى نفس