أوصاف الأشراف — الصفحة ٤٤

فصل اوّل : در خلوت

امّا حواس ظاهره شاغل باشند به ديدن صورتهائى كه بيننده را به مشاهدت او رغبت افتد ، و شنيدن صوتهاى مناسب ( 1 )

، و همچنين در بوىها و طعمها و ملموسات .

امّا حواس باطنه شاغل باشند به تخييل ( 2 )

صورتها و حالتها كه خاطر بدان ملتفت باشد ، يا به توهم محبتى يا مبغضتى ، يا تعظيم مسرّتى ( 3 )

يا تحقير مضرتى ( 4 )

، يا انتظامى يا عدم انتظامى ( 5 )

، يا به تذكر حال گذشته ، يا به تفكر در امورى كه طالب حصول آن امور باشد مانند مال و جاه .

امّا قواى حيوانى شاغل به سبب حزنى ، يا خوفى ، يا غضبى ، يا شهوتى ، يا خيانتى ، يا خجلتى ، يا غيرتى ، يا انتظار لذتى ( 6 )

، يا اميد قهر بر عدوى ، يا حذر از مولمى باشد .

امّا افكار مجازى شاغل تفكر در امرى غير مهم يا علمى غير نافع باشد .

و بالجمله هر چه به اشتغال بدان ، از مطلوب محجوب شود .

و خلوت عبارت ( 7 )

است از ازالت اين جمله موانع ، پس صاحب خلوت بايد كه موضعى اختيار كند كه همى ( 8 )

از محسوسات ظاهر و باطن شاغلى نباشد و قواى حيوانى را مرتاض گرداند تا او را جذب به آنچه ملايم آن قوى باشد ، و دفع از آنچه غير ملايم بود تحريك نكند ، و از افكار مجازى به كلَّى اعراض كند ، و آن فكرهائى بود كه غايات آن راجع با مصالح معاش فانى باشد ( 9 )

.

اما مصالح معاد امورى باشد كه غايات آن حصول لذّات

( 1 ) ن : مقغّا و مناسب . .

( 2 ) - ن و گ : تخيّل . .

( 3 ) - ن : چيزى . .

( 4 ) ن : چيزى . .

( 5 ) - ن : نظامى . .

( 6 ) - ن : لذيذى . .

( 7 ) - ن : اشارت . .

( 8 ) - ن و گ : با مصالح معاش و معاد باشد ، اما مصالح معاش امور فانى باشد . .

( 9 ) - اما مصالح معاش امور فانى باشد ( ن - گ ) . .