قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٩١

امر بين الامرين از ديدگاه عرفان

نيستند مگر تطورات وجودي وتجليات ظهورى نفس كه به لحاظى مقام وحدت در

كثرت وبه لحاظى مقام كثرت در وحدت است .

وبه عبارت ديگر : ( مقام شهود ) مجمل در مفصل ومقام شهود مفصل است در

مجمل . وچون نفس ، ذات مراتب است وجميع قوا از مراتب اوست نه آنكه

استقلال وجودي داشته باشند ونه آنكه انتساب افعال بدانها مطلقا مسلوب بوده

باشد ، پس جميع افعال آنها به طور حقيقت صادر از نفس است وخود قوا وافعال

آنها فانى در نفس وفعل اويند . ودر عين حال افعال نفس از مجارى آن قوا بدانها نيز

منسوب است : ( 1 )

النفس في وحدته كل القوى * وفعلها في فعله قد انطوى

مرحوم ( خواجة ) مى فرمايد : اين به غايت دقيق باشد وجز به رياضت قوه

عاقله ، بدان مقام نتوان رسيد .

به قول ( صاحب ابن عباد ) :

رق الزجاج ورقت الخمر * وتشابها فتشا كل الامر

فكأنما خمر ولا قدح * وكأنها قدح ولا خمر

يا به قول عراقي :

از صفاى مى ولطافت جام * درهم آميخت رنگ جام ومدام

همه جام است ونيست گوئى مى * يا مدام است ونيست گوئى جام

پس با توجه به آنچه گذشت ، مذهب ما روشن تر شد ودر آخر با اشعارى از مولانا

( 1 ) - خيرالاثر در رد جبر وقدر ، ص 113 و 114 .