قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٨٩

امر بين الامرين از ديدگاه عرفان

مردم را به عمل لشكريانى تشبيه كرد كه رئيس لشكر ، آنها را به جنگ وا مى دارد

وآنها به اختيار خود ، فرمان رئيس مى برند وشهري مىگشايند ودشمن را مىشكنند

وهمه مستحق اجر وانعامند ، هم رئيس وهم لشكريان . ( 1 )

مرحوم أستاذ علامه ( حاج ميرزا احمد آشتيانى ) - قدس سره العزيز - فرموده

است : مقصود از ( توكل ) اين نيست كه سعى وكوشش در أمور وتحصيل أسباب

وشرايط عادى آنها ننمايد وتدبير وفكر درباره آنها را يكسره به كنار بگذارد ، بلكه

أمور نامبرده وهر چه را حوايج بر آن توقفى دارد بايد انجام دهد واعتماد واطمينان

شخص در رسيدن به مقصود وحاجت خود ، تنها به خدا وفضل أو باشد .

وحكايت شكايت صاحب مزرعه از شتر دارى به پيغمبر ( صلى الله عليه وآله ) وپرسش حضرت كه

به چه جهت شتر خود را عقال ننمودى وپابند نزدى . وجواب آن مرد كه عرض

كرد : توكل من باعث شد كه پابند نزدم . وفرمايش حضرت به آن مرد كه عقال نما

وپابند بزن شتر خود را پس از آن ، توكل نما ( اعقلها ثم توكل ) وبا توكل زانوى اشتر

ببند ، مطلب را كاملا روشن وواضح مى نمايد . ( 2 )

واز آنچه در اينجا آورده شد ، مراد از حديث ( لا جبر ولا تفويض بل امربين

الامرين ) ظاهر مى شود ، زيرا سعى در تحصيل مقدمات وشرايط وأسباب در عهده

انسان است ، پس جبر نيست . ورسيدن به مقصود ومطلوب ، بسته به مشيت

وفضل خداوند است وبه كوشش آدمي نيست ، چون تفويض ، يعنى خدا أمور را به

بندگان واگذار نموده است معنا ندارد .

مرحوم ( محمد دهدار ) در آخر رساله ( قضاء وقدر ) پس از رد جبري وقدرى

واثبات بين الامرين با برهان ، گويد :

وعاقل را همين قدر كفاف است ليكن به جهت ثبات اعتقاد در تحقيق اين

( 1 ) - شرح تجريد ، ص 429 ( چاپ أول ) . ( 2 ) - طرائف الحكم ، ج 1 ، ص 354 .