قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٨٠

طرح يك اشكال مهم

وبه عبارت ديگر : يك وقتي است كه مى گوييم : ( الجسم ابيض ) ( جسم وگچ

مثلا سفيد است ) در حمل ابيض بر جسم ( كه جسم ، موضوع باشد وابيض ،

محمول آن ) تنها وجود جسم ، كافى نيست ، زيرا ممكن است جسم باشد ولى

سفيد نباشد ، بلكه حمل ابيض بر جسم ، احتياج به جهت تقييدى دارد وبايد در

كنار آن جسم چيزى باشد علاوة بر خود جسم وآن چيز عبارت از ( سفيد ) است .

اما اگر بگوييم ( البياض ابيض ) ( سفيدى سفيد است ) در حمل ابيض بر بياض ،

احتياج به آن نيست كه در كنار بياض ، چيز ديگر باشد ، يعنى جهت تقييدى ندارد

بلكه خود وضع بياض كافى است در حمل ابيض بر آن . پس حمل ابيض در بياض ،

نيازى به قيد زايد ندارد ، به خلاف حمل ابيض بر جسم كه محتاج به قيد زايد

است .

اين هر دو مثال كه گفته شد ، مثال براي جهت تقييدى است ، يعنى أولى كه

( البياض ابيض ) بود ، جهت تقييدى نمى خواست ولى دومى كه ( الجسم ابيض )

بود ، جهت تقييدى لازم داشت .

اما جهت تعليلى ، عبارت است از علة الشئ وهيچ ممكنى بدون علت موجود

نمى شود پس ما اگر بخواهيم بگوييم ( الانسان موجود ) در صحت حمل موجود بر

انسان ، دو چيز لازم است :

1 - جهت تقييدى .

2 - جهت تعليلى .

اما اينكه ( جهت تقييدى ) مى خواهد ، چون تنها وجود انسان در حمل موجود

بر أو كافى نيست ، بلكه بايد در كنار ماهيت انسان ، وجودي هم باشد تا بتوان

( موجود ) را بر انسان حمل كرد . واما اينكه علاوة بر جهت تقييدى ، ( جهت

تعليلى ) هم لازم دارد ، براي آنكه اين موجود ، ممكن الوجود است ووجود امكاني