قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٦٨

امر بين الامرين از ديدگاه فلسفي ، كلامي واخلاقى

منتقل مى شود ، ولى اين صفات وسجايا آن ثبات واستحكامى را كه در مشخصات

نوعي موجود است واجد نيستند وبا عوامل تربيتى واخلاقى ، قابل تغيير وتبديل

وكاهش وافزايش اند .

به علاوة ما حسا ووجدانا اثر تربيت را در افراد وأمم ، مشاهده مى كنيم . امروز

مهمترين چيزى كه نظر علماى اجتماع را جلب كرده ، تجهيزات تربيتى واخلاقى

ملل وأقوام است .

امر بين الامرين از ديدگاه فلسفي ، كلامي واخلاقى

با بحثهايى كه گذشت ، اثبات شد كه ( جبر واختيار ) از جنبه فلسفي ، كلامي

واخلاقى ، نظر صحيح آن همان نظريه امر بين امرين است ، زيرا افعال صادره از

انسان از ديدگاه فلسفي در عين اينكه از نظري ، امكان شدن وامكان نشدن دارد ، از

نظر ديگرى آنچه شدني است ، شدني است وآنچه نشدنى است ، نشدنى است .

يعنى نه ضرورت به طور مطلق حكم فرماست ونه امكان ، بلكه امرى است بين

امرين واز نظري ضرورت ووجوب حكم فرماست واز نظر ديگر امكان ، وهنگامى

كه از جنبه كلامي ، اين مسألة را مورد مطالعه قرار مى دهيم ، مى بينيم : نه اين است

كه افعال انسان صرفا مستند به اراده ذات بارى است وانسان منعزل است از تأثير

ونه اين است كه صرفا مستند به خود انسان است ، بلكه رابطه فعل با انسان است ،

لكن مستند به اراده ذات بارى نيز هست ، منتها در طول يكديگر ( نه در عرض وبه

طور شركت ) .

هنگامى كه از جنبه اخلاقى ، مطالعه مى كنيم ، باز مى بينيم نه اين است كه

سرشتهاى موروثى ثابت وغير قابل تغيير باشد ونه اين است كه موضوع سرشت

وطينت واخلاق موروثى ، به كلى دروغ باشد ، بلكه امرى است بين امرين ، يعنى در