قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٦٧

جبر واختيار واخلاق

مولوى از زبان منكرين أنبياء كه منكر تأثير تربيت وارشاد بودند ، مى گويد :

قوم گفتند اى نصوحان بس بود * آنچه گفتيدار در اين ده كس بود

نقش ما اين كرد آن تصوير گر * اين نخواهد شد بگفت وگو ، دگر

سنگ را صد سال گوئى لعل شو * كهنه را صد بار گوئى باش نو

خاك را گوئى صفات آب گير * آب را گوئى عسل شو يا كه شير

نار را گوئى كه نور محض شو * پشه را گوئى كه سوى باد رو

قلب را گوئى كه زر پاك شو * يا كه اكسيرى شو وچالاك شو

هيچ از آن أوصاف ديگرگون شوند * آب كي گردد عسل اى هوشمند ؟

آنگاه از زبان أنبيا به آنها جواب مى دهد :

أنبيا گفتند كارى آفريد * وصفهائى كه نتان زان سر كشيد

وافريد أو وصفهاى عارضى * كه گهى مبغوض ، مى گردد رضى

رنجها داده است كه آن را چاره نيست * آن به مثل گنگى وفطس وعمى است

رنجها داد است كه آن را چاره هست * آن به مثل لقوه ودرد سر است

بلكه أغلب رنجها را چاره هست * چون بجد جوئى بيايد آن بدست

اين دواها ساخت بهر ايتلاف * نيست اين درد ودواها از گزاف

گذشته از اينكه موضوع سرشت پاك وناپاك با موضوع جبر واختيار به مفهوم

فلسفي آن چندان ارتباطي ندارد ، اين موضوع از جنبه علمي ، مردود شناخته شده

است . اگر بخواهيم اين موضوع را از جنبه علمي مورد مطالعه قرار دهيم ، بايد در

قانون وراثت از جنبه بيولوژى مطالعه كنيم . در بيولوژى ثابت شده كه هر چند

صفات وملكات اخلاقى نيز تا حدى مانند مشخصات نوعي از نسلي به نسلي