قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٦٦

جبر واختيار واخلاق

يكى از سؤالاتى كه مطرح است آن است كه آيا سجايا وملكات روحي انسان ،

قابل تغيير وتبديل هست يا نيست ؟

تمام سيستم هاى اخلاقى با همه اختلافاتى كه از لحاظ هدف ووسيله ، با

يكديگر دارند ، يك مطلب را به عنوان أصل مسلم پذيرفته اند وآن اينكه : سجايا

وملكات روحي انسان ، قابل تغيير است . وممكن است ( عادت ) جاى ( طبيعت ) را

بگيرد .

علماى اخلاق مى گويند : ( تربيت ) عبارت است از فن تشكيل عادت ، وعادت

براي بشر ( طبيعت ثانوية ) مى شود ، معناى اين جمله اين است كه ساختمان

روحي انسان ، قابل انعطاف است وهر حالت جديدى كه به وى داده ومدتي ادامه

بدهند ، آن حالت جديد ، صفت راسخه مى شود .

در مقابل اين نظريه ، نظريه كساني است كه معتقدند : تعليم وتربيت در افرادى

كه سرشت بد دارند ، تأثيرى ندارد . ومعتقدند كه تربيت ، نااهل را چون گردكان

بر گنبد است .

به عقيدة اين دسته ، امزجه روحي بشر ، عينا مانند طبايع مخصوص نباتات ،

جمادات وحيوانات است . وهمان طورى كه هرگز شاخ بيد ، بر ندهد ، ونى بوريا ،

شكر ندهد ، وزمين شور ، سنبل بر نياورد ، وآهن بد به شمشير نيك تبديل نشود ،

آدم بد سرشت ، زشت طينت وبد گوهر نيز پاك نهاد وپاكيزه نفس نشود . ومصدر

اعمال نيك نگردد . وآن كس كه سرشت أو را بد آفريدند ، تغيير سرشت نخواهد

داد .

گليم بخت كسى را كه بافتند سياه * به آب زمزم وكوثر سفيد نتوان كرد