قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٦٥

كمال وخير

شدن به فضيلت وكمال انساني ويا رسيدن به پاداش اخروى ورضايت وقرب الهى

است هر چند فاعل ، هنگام انجام كار ، توجه آگاهانه اى به اين انگيزه باطني ندارد .

البتة در هر فعل ارادى وقصدي ، قدر مسلم اين است كه دو مقدمه ادراكي ويك

مقدمه انفعالى ويك مقدمه فعلى وجود دارد . دو مقدمه ادراكي عبارت است از : 1 -

ادراك فعل 2 - ادراك فايده فعل .

( ادراك فعل ) عبارت است از : تصور فعل . و ( ادراك فايده فعل ) ، عبارت است

از : تصديق موافقت اثر نهايى فعل با تمايلات حياتي فاعل .

( مقدمه انفعالى ) ، عبارت است از : هيجان شوقى يا خوفي درونى ، نسبت به

اثر نهايى فعل .

و ( مقدمه فعل ) عبارت است از : عزم واراده كه آخرين مقدمات فعل اختياري

ومنجر به صدور فعل خارجي است .

البتة در انسان بالخصوص يك مقدمه ومرحله ديگرى قبل از مرحله عزم واراده

هست كه همان مقدمه موجب امتياز مخصوص انسان از حيوانات است ، آن مرحله

عبارت است از مرحله سنجش ، مقايسه ، محاسبه وتأمل .

برخى از متكلمين قائل به يك مرحله علاوة اى شده ومدعى شده اند كه علاوة

بر مراحل گذشته ، يك مرحله ديگر وجود دارد وآن عبارت است از ( تهاجم

وحمله نفس ، به سوى عمل ) نام اين مرحله را گاهى ( طلب ) وگاهى ( اختيار )

گذاشته اند ، ولى اين فرضيه مبتنى بر ملاحظات علمي فنى نيست ، بلكه صرفا

منظور فرض كنندگان اين فرض ، فرار از شبهه جبر ( به زعم خودشان ) بوده واز اين

رو ، ارزش علمي ندارد كه قابل بحث وانتقاد باشد ، طلب كردن يا اختيار كردن ،

چيزى سواي اراده كردن نيست .