قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٦٠

خلاصه بحث

خلاصه بحث

علمي وقرب به ذات حق سبحانه را در نظر بگيرد واز سوى ديگر ، در پرتو قوه

تعقل ، مى تواند اهميت يك هدف وموجبات وموانع رسيدن آن را بطور منطقي ،

تحت محاسبه درآورد ) . ( 1 )

خلاصه بحث

از بحثهاى گذشته معلوم شد كه :

أولا : افعال صادره از انسان ، مانند هر ممكن الوجود ديگرى ، در ذات خود ، به

طورى است كه ممكن است بشود وممكن است نشود ودر پرتو علل ومقدمات

معينى است كه ضرورت ووجوب پيدا مى كند .

ثانيا : فعاليتهاى انسان وحيوان با فعاليتهاى جمادى از قبيل سوختن آتش

وجذب جاذبه ومغناطيس وغيره ، فرق دارد وآن فرق اين است كه براي فعاليتهاى

جمادى ، فقط يك راه در طبيعت تعيين شده وامكان انحراف از آن راه به جمادات

داده نشده واز اين رو ، فعاليتهاى جمادى ، محدود ويكنواخت است ولى اين

محدوديت ويكنواختى از فعاليتهاى حيواني برداشته شده وميدان عملي به آنها

داده شده وتعيين راه به اراده وانتخاب خود حيوان واگذار شده است .

ثالثا : انسان در كيفيت اختيار وانتخاب ، با حيوان فرق مى كند وآن اينكه :

حيوان فقط تحت تأثير غريزه ، راهى را كه تعيين آن به اراده واختيار خود حيوان

واگذار شده است ، تعيين واختيار مى كند ودر مقابل حكومت غريزه ، آزادى ندارد

ولى انسان به عللى در مقابل تحريكات غريزي اجبار ندارد وآزاد است كه اثر

تحريك غريزه را تحت محاسبه درآورد . وأحيانا در مقابل آن مقاومت كند وآن را به

عقب براند .

( 1 ) - أصول فلسفه وروش رئاليسم ، ج 3 ، ص 471 ( سه جلد در يك جلد ، چاپ دفتر انتشارات جامعه مدرسين ) .