قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٤٨

5 - رابطه قضاء وقدر با مسألة جبر واختيار

كمتر فكرى است كه به اندازه فكر ( جبر ) زيانهاى عملي واخلاقى دربر داشته

باشد . وبسا اشخاصى پيدا مى شوند كه براي آنكه فلسفه اى براي اعمال زشت

خويش پيدا كنند ، به ( نظريه جبر ) متمسك مى شوند لهذا ما تفصيلا وارد اين

مبحث مى شويم وسعى مى كنيم با طرز جالب توجهى ، مطلب را روشن نماييم .

به قول مرحوم مطهرى : ( مجموع راههايى را كه بشر در مسألة جبر واختيار ،

پيش گرفته ، مى توان اين طور خلاصه كرد :

1 - نظريه جبريون مطلق ( كساني كه در هر دوره اى كم وبيش پيدا مى شوند

ومكتب مشخصى ندارند ) :

صدور افعال انسان از انسان ، ضروري وجبري است وهيچ گونه اختيار وآزادى

براي انسان در كار نيست وهيچ گونه تكليف ومسئوليتى هم براي انسان صحيح

نيست .

2 - نظريه ماديين جديد :

صدور افعال انسان از انسان ، جبري است وهيچ گونه اختيار وآزادى در كار

نيست ، ولى در عين حال تكليف ومسئوليت ، صحيح است .

3 - نظريه منكرين ضرورت على ومعلولي ، مانند برخى از متكلمين وبعضي از

علماى فيزيك جديد وبرخى از فلاسفه حسى وتجربى :

هيچ گونه ضرورت ووجوبي در كار جهان ، حكم فرما نيست ودر نتيجة بر افعال

انسان نيز ضرورتي حكم فرما نيست .

4 - نظريه بعضي از متكلمين وبرخى از اصوليين :

عليت ومعلوليت وهمچنين ضرورت على ومعلولي ، منحصر به مادة وماديات

است وغير مادة ، مثل نفس انسان وذات بارى ، نسبت به آثار خود ، فاعل است نه

علت ونسبت معلول به علت ضرورت است ولى نسبت به فاعل ضرورت نيست .