قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٤٧

5 - رابطه قضاء وقدر با مسألة جبر واختيار

كواكب وسيارات عظيم ، همه به حكم نواميس وقوانين ضروري خلاف ناپذير ،

صورت مى گيرد . وهمان طورى كه حوادثى مانند خسوف ، كسوف ، زلزله ، آمد

وشد روز وشب ونزول برف وباران وغيره ، تحت تأثير علل معين ، قطعي وقابل

پيش بيني است ، حركاتى كه از انسان صادر مى شود وحوادثى كه به وسيله انسان

رخ مى دهد نيز ، همينطور است ، يعنى اين حركات واين حوادث نيز به حكم

قوانين ونواميس معين صورت مى گيرد وتحت تأثير علل معين ، قطعي مى شود

از اين رو ، هيچ گونه امكان واختيار وآزادى در بين نيست وهر چه هست

ضرورت جبر ومحدوديت است . پس ما نمى توانيم هيچ گونه تكليف وقانون

ومسئوليت ( الهى يا بشرى ) به عهده بگيريم . ونمى توانيم مستوجب هيچ گونه

پاداش يا كيفرى بوده باشيم ، زيرا تكليف ومسئوليت وپاداش وكيفر ، فرع آزادى

است وچون هر چه هست ، جبر ومحدوديت است ، هيچ يك از اين أمور معنا

ندارد .

بدون ترديد ، يكى از معضلات بزرگى كه تاكنون فكر دانشمندان را به خود

متوجه ساخته ، اين مسألة است . وبسيار كم ديده مى شود كه كسى در اين مسألة

وارد شده باشد وجميع جوانب وأطراف مسألة را در نظر گرفته باشد . وبه درستى

از عهده حل آن بر آمده باشد . غالبا كساني از مدعيان فلسفه يا روانشناسان يا علماى

اخلاق يا اصوليين كه وارد اين مطلب شده اند ، يا از أول ، راه خطا پيموده اند يا آنكه

به قسمتى از مطلب توجه كرده وجميع أطراف وجوانب مطلب را در نظر نگرفته يا

نتوانسته اند در نظر بگيرند .

وچون اين مسألة ، علاوة بر جنبه نظري ، داراى جنبه عملي نيز هست ، زيرا

چنان كه مى دانيم لازمه جبر ، خارج شدن از زيربار تكليف ومسئوليت وبي اثر

دانستن تربيت واخلاق ودر نتيجة ، لاقيدى تنبلى ، انحطاط وبىچارگى است

و