قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٢٧

2 - تاريخچه قضاء وقدر در ميان مسلمين

اسلام - كه با عقل ومنطق منطبق نمى شد - نرفتند ومسألة اختيار وآزادى بشر را

معتزله براي اولين بار در ميان مسلمين عنوان كرده اند ! تازه معتزله نيز اين فكر را از

پيش خود ابداع نكرده اند بلكه در اثر معاشرت ومجاورت با ملل ديگر ومخصوصا

مسيحيان ، متوجه اين فكر بكر عالي شدند .

ادوارد براون مى گويد : ( فن كرمر ، معتقد است فكر آزادى اراده را معبد الجحنى

به تقليد وتبعيت از يك إيراني ، موسوم به سنبويه ، در پايان قرن هفتم ميلادي در

دمشق ترويج مى كرد ) . ( 1 )

ودر جاى ديگر مى گويد : ( به نظر فن كرمر ، محل تكوين وتكامل معتقدات اين

قوم ، دمشق بوده وتحت نفوذ متألهين بيزانس ، على الخصوص ( يحيى دمشقي )

ومريد أو ( ثيود ) و ( رابومزه ) بوده است ( 2 ) .

معلوم مى شود به نظر فن كرمر ، آن إيراني هم كه به عقيدة أو ابتدائا فكر آزادى

واختيار را به معبد جحنى تلقين كرد ، از فيوضات متألهين مسيحي رومى بهره مند

شده است . اگر اين چنين است پس براي بحث در مسائل توحيد ومعاد وبلكه نماز

وروزه هم بايد اين چنين ريشه تاريخي جستجو كنيم . وبه هر علت ، اينكه مسلمين

متوجه بحث در توحيد ، معاد ، نماز وروزه شدند ، سوابقي است كه اين مباحث در

حوزه هاى مسيحي داشته است !

حقيقت اين است كه مستشرقين ، نه صلاحيت تحقيق در عقايد وأفكار اسلامى

را دارا مى باشند ونه غالبا حسن نيت آن را . ( 3 )

از آن موقعى كه مسألة قضاء وقدر وجبر واختيار در بين مسلمين مطرح شد ،

( 1 ) - تاريخ أدبيات إيران ، تأليف ادوارد براون ، ج 1 ، ص 413 . ( 2 ) - همان مدرك ، ص 412 . ( 3 ) - انسان وسرنوشت ، ص 110 - 113 ، كتاب عدل الهى ، ص 13 و 14