قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٢١٧

خلاصه بحث فوق

كسالت ودشوارى نموده واز انجام آن سرپيچى مى كنند ، وتنها اندكى از آنان

احساس نشاط كرده وبه انجام آن اقدام مى نمايند .

ناگفته معلوم است كه پاداشهايى كه براي حمل سنگريزه ها مقرر داشته به منزله

جعاله در برابر كلفت ورنج مكلفان است ، چنان كه كيفرهاى مقرره نيز به منزله

غرامت مخالفت متمردان مى باشد . اگر فرد مزبور وعده ووعيد خود را عملي

سازد ، آنگاه به وى اعتراض شود كه چرا پاداشهاى مطيعان را از سر تفضل وبدون

وأدار كردن آنان به رنج وزحمت ، عطا نكردى وچرا بر سبيل تكرم وترحم ، از

عقوبت خطا كاران چشم پوشى نكردى ؟

أو در پاسخ خواهد گفت : من در اين باره نيك انديشيدم وخواستم بر غبطه

وبهجت نعمت داده شدگان بيفزايم ، زيرا هرگاه يادآورى كند كه اين نعمتهاى بزرگ ،

نتيجة كسب وتلاش نيكوست نشاط وشاد مانيش مضاعف مى گردد به گونه اى كه

هيچ گونه حسرتي بر أو وارد نمى شود ، وهمانگونه كه از تحريض وتشويق به

وعده ها وآرزوها چاره اى نبود ، از ترهيب وتحذير به وعيد وتهديد نيز گريزى نبود

( تشويق وتهديد از اهرمهاى لازم براي تحقق بخشيدن به أهداف تكليف

مى باشند ) . واز طرفي التزام به وفاى به وعده ونفرت از تخلف از آن ، مرا بر آن

داشت كه وعده ها ووعيدها را وفا نمايم ، ومطيعان را كه گروه كمي مى باشند

پاداش داده ومتمردان را كه اكثريت را تشكيل مى دهند به عقوبت رسانم ، وقبل

تكليف هر دو گروه را مى شناختم .

اكنون اى متكلم قدرى ! آيا مفتى تو كه آن را ( عقل ) ناميده ودر داوريهاى خود

به آن روى مى آورى ، در اين مسألة در پاسخ نمى گويد : اى كاش ! قدرى تأمل نموده

وبر مركب شتاب سوار نمى شدى وبا خود مى انديشيدى كه هرگز اين پاداشهاى

بزرگ با آن رنجهاى اندك ، قابل مقايسه نيست تا بتوان آن را اجرت آن اعمال قرار داد

ودر اين صورت ، چنين پاداشى جز بر ملاك تفضل ، قابل توجيه نيست . بنابراين ،