قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٢١٥

پاسخ به يك اشكال

بر انسانهاى مسرور وشاد ، كمتر از انسانهاى گرفته وغمگين است ونسبت به

سالخوردگان وجوانان نيز همين حكم را دارد .

آگاه باش كه أسباب مختلف در يكديگر تأثير مى گذارند ودر برابر دواعي ،

موانعى وجود دارد . گاهى مصادمات وموانع ، اسبابى را از مقاصد وجهاتى

منصرف نموده وبه سوى جهات ومقاصد ديگرى سوق مى دهند ، وگاهى نيز

به كلى أسباب را از رسيدن به مقاصد باز مىدارند ، وهمه اينها دليل بر اين است كه

اراده تو پديده اى است مجبور وافعال تو نيز نتايج چنين اراده اى مى باشند .

نزديكترين تعبيرى كه مى توان اين مطلب را با آن بيان نمود به گونه اى كه با عقيدة

وخواهش تو ( كه طرفدار آزادى اراده مى باشى ) نيز مطابق باشد ، اين است كه بگوييم

اگر اراده پديده مجبور نيست ، ولى بسان مجبور وموجب است واگر اين چنين نبود

كه عنوان اجبار وجبري بودن بر معنايى ناخوشايند منطبق مى گردد ، حكم مى كردم

كه تو مجبورى ، واگر مجبور نباشى ، مانند آن ودر حكم مجبور مى باشى .

فرق چندانى ميان باطل نمودن اعتقاد به قدر كه تو آن را نفى مى كنى وابطال

نمودن دواعي مسلط بر صوارف كه تو آن را اثبات مى كنى ، وجود ندارد ، زيرا اگر

فرد خطا كار با استناد واعتقاد به قدر معذور است ، كسى كه دواعي بر گناه أو را به

خطا سوق داده است نيز معذور يا در حد معذور خواهد بود ، حتى اگر كارهاى

خداوند را با كارهاى انسانها بسنجيم نيز بايد گفت : انسان كريم هيچ گاه گناهكار

معذور ويا آنكه در حكم معذور است را مؤاخذه نمى كند . در اين صورت ، آيا

مى توان نظريه وعيد وحكم به خلود گناهكاران در عذاب را به خداوند نسبت داد

واگر جبروت الهى را از مقايسه با اعمال خود ، منزه مى دانيم پس چه چيز موجب اين

گرديده كه خود را از اميد به غفران الهى ، محروم ساخته وخلود گناهكاران در

عذاب را واجب بدانيم ؟