قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٢١٤

پاسخ به يك اشكال

نمايد كه اراده خدا جز در اسم همانند اراده ما بوده وحادث مى باشد . مگر در اسم

ولفظ در هر حال ، أموري كه راه فهم آنها روشن است را نبايد به خاطر أموري كه راهى

براي فهم ودرك حقيقت آنها وجود ندارد واحاطه بر آنها دشوار مى باشد ، مبهم

ونامعلوم تلقى كرد . اين منصفانه نيست كه جهل به مجهولي را دليل بر جهل معلومى

قلمداد كنيم ، وچه بسا آنان كه روش حكمت ، ايشان را نجات داده است ( حكيمان

الهى ) از چنين معارضه اى كاملا رها گرديده اند ، زيرا آنان براي اراده الهى تعريفى

دارند كه از نكوهش چنين مناقضه اى پيراسته است . بدرستى كه گمراه است آن كس

كه در شناخت حق از همراهى با عقل باز مى ايستد از ترس اينكه مبادا به منزلي فرود

آيد كه با آن مأنوس نيست .

هدايت يافته از تاريكى كسى است كه وضع ورفع أو با هدايت عقل باشد . به هر

منزلي كه باشد . آن كس كه مصاحبت رفيقانى را بر مى گزيند از مقصد حركت وسفر

نمىپرسد ، وآن كس كه به مقصد مى انديشد رفاقتش پايدار نيست . پس به بحث

اصلى خود كه از آن فاصله گرفته أيم باز مى گرديم ومىگوئيم :

خداوند تو را هدايت كند ، بدان كه تأثير دواعي ياد شده در همه نفوس ، يكسان

نبوده وميان آنها نسبتهاى گوناگونى وجود دارد وچه بسا برخى از نفوس از پاره اى از

اين دواعي ، متأثر مى گردند با آنكه نفوس ديگر ، از اضعاف ( چند برابر ) آن دواعي

نيز متأثر نمى شوند ، همانند پتك آهنگر كه بر يك قطعه آهن اثر مى گذارد ودر قطعه

ديگر اثر نمى گذارد با آنكه بازو وتوان آهنگر تفاوتى ندارد ، ولى سختى ونرمى

آهن ، موجب تفاوت تأثير گذارى پتك بر آنها مى گردد ، نفوس انسانها نيز از نظر

سجايا واخلاق وتربيت وعادات وفطانت وعبادت متفاوتند ، مثلا دواعي مستند

به شهوات در جوانان بيشتر از سالخوردگان تأثير مى گذارد ، همچنين تأثير آن بر افراد

بي پروا بيشتر از افراد زاهد است ، ودواعي بر خاسته از غضب در انسانهاى

سردحوى كمتر از انسانهاى خون گرم وتند مزاج اثر مى گذارد ونيز تأثير آن