قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ٢١٣

پاسخ به يك اشكال

پاسخ به يك اشكال

آن هر نوع اراده اى كه باشد ، در حقيقت برخاسته از شوق است . بلكه بايد دانست

كه هر اراده واختياري ابتدأ وآغازى دارد وآنچه كه داراى آغاز است ، سببي دارد ،

وآنچه داراى سبب است از آنچه كه بالفعل سبب است پديد مى آيد ، وآنچه كه سبب

بالفعل است موجب است ، واگر وصف ايجاب ، قوام نگيرد ، وصف سببيت

بالفعل نيز منحل خواهد شد . بنابراين منشأ اراده ها اسبابى است كه همگى داراى

صفت ايجاب بوده وجواز وامكان در آنها راه ندارد واينها همان دواعي افعال انسان

است . آنگاه كه اين دواعي ، بر موانع چيره گشته وهمه چيز با آن هماهنگ گردد ، از

هر طرف عزم وتصميم را احاطه مى نمايد وقوه عزم هم هيچ درنگ را روا نداشته

واراده ها در تسخير أو قرار گرفته وأو اعمال آنها را تنفيذ مى كند ، وچه بسا كارى كه تو

به فرجام آن آگاه بوده ودر آغاز ، در دفع آن قادر بوده اى ولى آنگاه كه در برابر آن قرار

گرفته اى ، گويا قيد وبندهايى دستها وپاهاى تو را بسته وگويا زبانت از فرياد

برآوردن ، بسته شده ودر نتيجة تو براي ترك آن هيچ اقدامى نكرده وفريادى بر

نياورده اى ، بلكه تسليم آن امر گرديده وآن را انجام مى دهى . آيا اين امر بدون

اسبابى كه قدر الهى آنها را تربيت مى كند ، تحقق مى پذيرد ؟ اينها معاني دقيقى است

كه آثار ونشانه هاى آن اندك است ودر قوه ذكر نمى ماند واگر آنها را در ميان

گمشده هاى حافظه خود به دست آورى ، خواهى گفت : چيزى جز نتيجة ذهن يا

خوش باورى نيست ، ولى نمى دانى كه وهم به تو خيانت كرده وقفل ذكر وفكر تو

گشوده نشده است .

پاسخ به يك اشكال

اگر كسى درصدد معارضه بر آمده واراده آفريدگار متعال را يادآور شود ( كه مستند

به دواعي وأسباب نمى باشد ) بايد بداند كه اراده الهى به هيچ وجه با اراده

مورد بحث ما ( اراده انسان ) قابل مقايسه نيست . كيست كه با اين رأى مساعدت