قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ١١٢

نظريه دوم ونقد آن

اگر از اين بيمار دو پزشك ، عيادت كرده باشند وتشخيص ونسخه شان مخالف

يكديگر باشد ، يعنى يك نسخه ، مفيد وشفابخش بيمار ، ونسخه ديگر ، مهلك

وكشنده باشد ، بايد گفت دو سرنوشت مختلف در انتظار اين بيمار است واز آن

نظر كه از جانب بيمار ، هم امكان انتخاب اين نسخه موجود است وهم امكان

انتخاب آن نسخه ، پس از نظر بيمار ، هىچكدام از اين دو سرنوشت ، حتمي نيست .

گو اينكه بالأخره يكى از آنها را انتخاب خواهد كرد وانتخاب آن بستگى به يك

سلسله علل آشكار وپنهان دارد ، ولى اين جهت ، موجب سلب اين امكان

نمى گردد ، يعنى در عين اينكه يكى بالخصوص انتخاب مى شود ، امكان اينكه

انتخاب نشود وبه اصطلاح امكان استعدادي انتخاب نسخه مخالف ، موجود

ومحفوظ بوده است .

پس سرنوشتهاى گوناگون در كار است واين سرنوشتها مى توانند جانشين

يكديگر بشوند ، جانشين شدن آنها نيز به حكم سرنوشت است . على هذا اگر كسى

بيمار بشود ودارو بخورد ونجات پيدا كند ، به موجب سرنوشت وقضاء وقدر

است . واگر دارو نخورد ورنجور بماند ويا داروى زيان بخش بخورد وبميرد ، باز

به موجب سرنوشت وقضاء وقدر است . واگر هم از محيط بيمارى ، دورى گزيند

ومصون بماند ، باز به حكم سرنوشت وقضاء وقدر است . بالأخره هر چه انجام

دهد ، نوعي سرنوشت وقضاء وقدر است ونمى تواند از حوزه قضاء وقدر بيرون

بماند . مولوى مى گويد :

همچنين تأويل قد جف القلم * بهر تحريض است بر شغل أهم

پس قلم بنوشت كه هر كار را * لايق آن هست تأثير وجزا

كژ روى جف القلم ، كژ آيدت * راستى آرى ، سعادت زايدت

چون بدزدد ، دست شد ، جف القلم * خورده باده ، مست شد ، جف القلم