قضاء وقدر ، جبر واختيار ( فارسي ) — الصفحة ١٠١

ب : قضاء وقدر علمي وعيني

وجود وايجاد أشياء است . وحكم به وجود أشياء است . وأشياء به موجب آن ،

ضرورت وحتميت پيدا مى كنند . وهمچنين علم الهى ( ويا مرتبه اى از علم الهى ) از

آن جهت ( قدر ) ناميده مى شود كه حدود واندازه أشياء ، بدان منتسب است .

على هذا ، ( قضاء علمي ) عبارت است از علمي الهى كه منشأ حتميت

وضرورت أشياء است ، و ( قدر علمي ) عبارت است از علمي كه منشأ حدود

واندازه أشياء است .

( قضاء وقدر ) أحيانا در مورد أعيان موجودات نيز اطلاق مى شود وقضاء وقدر

عيني ناميده مى شود ودر اين صورت ، قضاء الهى عبارت است از نفس ضرورت

وحتميت أشياء از آن جهت كه منتسب است به واجب الوجود ، وقدر الهى عبارت

است از نفس تعيين وجود واندازه وجود أشياء از آن جهت كه منتسب است به

خداى واجب الوجود ) . ( 1 )

مى دانيم كه براي علم خداوند ، مراتبى است :

الف - يك مرتبه از علم خداوند ، علم به أشياء است ، در مرتبه ذات كه به ( علم

ذاتي ) تعبير مى شود كه به بيان حكمت متعاليه ، اين علم ، علم اجمالي در عين

- كشف تفصيلي ويا به تعبير ديگر : علم قبل الايجاد است .

ب - مرتبه ديگر علم به أشياء وپديده هاى عالم طبيعت از طريق علم به مفارقات

نورية وبه تعبير آيات وروايات ، علم به خزائن ولوح محفوظ وكتاب مبين است كه

به ( علم فعلى ويا علم خارج از ذات ) ناميده مى شود .

ج - مرتبه ديگر : ( علم به أشياء وموجودات ) است در مرتبه خود أشياء

وموجودات ، كه اين نيز به ( علم فعلى ) موسوم است .

مشهور از حكما ، منظور از ( قضاء علمي ) را علم خداوند به موجودات وأشياء

( 1 ) - أصول فلسفه وروش رئاليسم ، ج 5 ، پاورقى صفحه 166 - 167 ( از انتشارات مطبوعات دار العلم ) .