نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٥٤١

به اميران لشكر

يكى آن كه مالش به باطل خورند

دگر آن كه نامش به زشتى برند

( سعدى « بوستان » تصحيح دكتر يوسفى )

[ 50 ] غافر ( مؤمن ) : 60 .

[ 51 ] نساء : 110 .

[ 52 ] ابراهيم : 7 .

[ 53 ] نساء : 17 در بسيارى نسخ اين توضيح از سيد رضى دانسته شده ، ليكن چنان مىنمايد كه فرمودهء امام ( ع ) است . زيرا مقام اقتضاى چنين استنتاج را داشته است .

[ 54 ] روزى به قدر همت هر كس مقدّر است « امثال و حكم » .

[ 55 ] كميل پسر زياد از بنى نخع تابعى است ، به سال دوازدهم هجرت متولد شد .

از جانب امام ( ع ) عامل هيت گرديد ( ر . ك . نامهء شمارهء 61 ) . در جنگ صفين در ركاب امام حاضر بود . به سال هشتاد و دوم به دستور حجّاج ، پسر يوسف ثقفى ، شهيد شد . وى از خواص اصحاب امير المؤمنين ( ع ) است . دعاى معروف كميل از او روايت شده است .

[ 56 ] جبّان و جبّانة ، بيابان است ، و گورستان را جبّانه گويند چون صحراست و چون در روايت جبّانه و صحرا هر دو آمده است . ظاهر تعبير نشان مىدهد كه از جبّانه برون شهر مقصود است .

[ 57 ] در بعضى نسخه‌ها : اى كميل پسر زياد .

[ 58 ] ظرف .

[ 59 ] همج ، پشهء خرد است كه بر چشم و گونهء و سر گوسفند و ديگر چارپا نشيند ، و نيز به معنى مردم فرومايه كه در هم غلتند ، و گويا معنى دوم از معنى نخست گرفته شده ، و « همج هامج » در شعر حارث بن حلَّزه ، به معنى درهم غلتيدن است :

يترك ما رقّح من عيشه

يعيث فيه همج هامج

[ 60 ]

چون كم آيد به راه توشهء تو

ننگرد در كلاه گوشهء تو

( سنايى « حديقه » مدرس رضوى ، ص 456 ) .

[ 61 ] در بعضى نسخه‌ها و دانش دين است .

[ 62 ] دورى از دنيا .

[ 63 ] تنگدستى و قناعت .

[ 64 ]

آدمى مخفى است در زير زبان

اين زبان پرده است بر درگاه جان

( مولوى « مثنوى » ، نيكلسن ، دفتر دوم ) بيت 845

تا مرد سخن نگفته باشد

عيب و هنرش نهفته باشد

( سعدى « گلستان » و رجوع كنيد به فقره 392