نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٥٠١

به اميران لشكر

[ 21 ] تحريك حميت در دلها .

[ 22 ] اشارت است به آيهء 67 سورهء احزاب .

[ 23 ] آنچه بر آن سوار شوند يا بار نهند .

[ 24 ] مخض ، زدن دوغ است در مشك تا كرهء آن پديد شود و در بعض نسخه‌ها محّصهم .

[ 25 ] مؤمنون : 55 و 56 .

[ 26 ] قسمت اخير از زخرف : 53 .

[ 27 ] جمع دده ، وحشى .

[ 28 ] زيرا در اين صورت فروتنى بندگان از روى ترس و وحشت آنان بود ، نه به خاطر ايمان .

[ 29 ] ظاهرشان ژنده است و حشمتشان در دل نشيند .

[ 30 ] خانهء كعبه شرفها اللَّه .

[ 31 ] ترجمهء لفظ به لفظ : ميوهء دلها به سوى آنها متمايل .

[ 32 ] لا إله الا اللَّه .

[ 33 ] خودبينى .

[ 34 ] به هنگام سجده .

[ 35 ] گندم ، جو ، خرما و مويز و طلا و نقره نيز .

[ 36 ] شتر ، گاو ، گوسفند ، طلا و نقره .

[ 37 ] سبا : 35 .

[ 38 ] احلام را ابن ابى الحديد ، و به پيروى از او بعض مترجمان به معنى « خرد » گرفته‌اند . در فرموده‌هاى امام نيز كه از اين پيش گذشت ( رجوع كنيد به خطبهء 27 ) بدين معنى آمده ، ليكن ظاهر اين خطبه و نيز چنان كه ابن ميثم تصريح كند ( ج 4 . ص 93 ) « احلام » جمع حلم است ، به معنى « بردبارى » كه ملكه‌اى است تحت شجاعت .

[ 39 ] * ( « وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى » ) * ( بقره : 189 ) .

[ 40 ] مبادا بدىاى كه آنان ديدند ، ببينيد .

[ 41 ] تكليفهاى دشوار كه بر عهده‌شان بود .

[ 42 ] * ( « لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأُولِي الأَلْبابِ » ) * . ( يوسف : 111 ) .

[ 43 ] سرزمينهاى شام كه در تصرف امپراتوران روم بود .

[ 44 ] ميان دجله و فرات كه ساسانيان بر آن حكومت داشتند .

[ 45 ] گياهى است تلخ كه خاصيت دارويى دارد و دفع جانور روده و معده كند :

عاقلان آب درمنه كى برند

بر كنار چشمهء ماء معين

( خاقانى )