نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٤٩٩

به اميران لشكر

خطبهء 190

[ 1 ] نيرومند ، قوى .

[ 2 ] « غمّ » وصف از « غمّ » : پوشاند ، مستور كرد ، در بعض نسخه‌ها ، عم : تاريك ، تيره .

[ 3 ] زمر : 73 .

[ 4 ] كردار نيك ، پرهيزگارى .

[ 5 ] ابن ابى الحديد مخاطب اين سخنان را كسانى دانسته كه مىخواستند با خوارج پيكار كنند ، و ابن ميثم گويد خطاب متوجه كسانى است كه در عصر امام به حق به سر نمىبرند ( دوره‌هاى پس از شهادت امام ( ع ) ، ليكن ظاهر عبارت ، با توّجه به وضع اجتماعى آن سالها با اين دو توجيه سازگار نيست . در سالهاى آخر خلافت عثمان ، موالى ( مسلمانانى غير عرب كه خود را به يكى از قبيله‌ها بسته بودند ) از گوشه و كنار برخاستند و حقّ اجتماعى و دينى خويش را از بيت المال خواستند . مشاوران عثمان براى خاموش كردن آنان نظر دادند ، كه بايد آنان را براى جهاد به بيرون مرزها فرستاد .

پيداست كه جهاد اسلامى نه چنين جهادى است . آنجا كه نيت گشودن سرزمين براى به دست آوردن مال باشد نه به خاطر گسترش كلمهء اسلام ، آن را جهاد به معنى حقيقى نتوان گرفت . دور نيست كه امام اين سخنان را در چنين روزها فرموده باشد .

خطبهء 191

[ 1 ] مقصود از امانتدار خداست .

[ 2 ] نمودن ، نشان دادن .

[ 3 ] روز رستاخيز .

[ 4 ] سبا : 13 .

[ 5 ] پاييدن : نگاهبان بودن .

[ 6 ] « متصدّيه » را بعض مترجمان زن فريبندهء مردان معنى كرده‌اند و هر چند يكى از معناهاى اين كلمه همان است امّا سياق عبارت نشان مىدهد كه معنى مناسب ، نه آن است .

[ 7 ] شوخى ، هزل .

[ 8 ] بدان كه پيش از او مرده رسيده و از آن كه به جاست ، جدا مانده .

[ 9 ] مجروح ، زخمى .

[ 10 ] ص : 3 .

[ 11 ] دخان : 29 .