نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٤٩٨

به اميران لشكر

خالق خود و قرين خود بود .

[ 7 ] زبان كوچك .

[ 8 ] ردّى است بر آنان كه كلام خدا را قديم مىپنداشتند .

[ 9 ] كوهها .

[ 10 ] در بعضى نسخه‌ها بجاى اسداد ، اعداد آمده و از هر دو ضبط كوهها مقصود است .

[ 11 ] رجوع شود به خطبهء صد و نهم ، آغاز خطبه .

[ 12 ] يا رستن : توانستن .

[ 13 ] مانستن همانند بودن .

خطبهء 187

[ 1 ] ياران امام به حقّ ، كه از ديدهء مردم نهانند ، و نزد خدا و امامان عيانند .

[ 2 ] آنچه توانگران مىبخشند غالبا از مال حرام است ، امّا مستمندان از روى ناچارى مىگيرند تا زنده مانند ، بدين جهت گرفتن آن بر ايشان حلال بود .

خطبهء 188

[ 1 ] عمر كوتاه .

[ 2 ] دنيا .

[ 3 ] آخرت .

خطبهء 189

[ 1 ] از گمراهى دورى نمودن و به رستگارى روى آوردن .

[ 2 ] « ما » در جملهء « ما كان للَّه فى اهل الارض حاجة » مصدريّه است . ابن ابى الحديد و ابن ميثم نيز بر اين قولند . امّا بعضى « ما » را « نافيه » گرفته‌اند : « خدا را در مردم زمين حاجتى نيست » و هرچند از نظر تركيب نحوى غريب مىنمايد ، لكن وجهى براى آن توان گفت .

[ 3 ] مستضعف ، معذور است و آن كسى است كه از ناتوانى و يا به خاطر نادانى و يا دسترسى نداشتن ، حقيقت را نتواند شناخت ، و پيداست مردمى كه در عصر امام بودند و فرمودهء او را مىشنودند ، حجّت بر آنان تمام بود و مستضعف نبودند .