نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٤٩٤

به اميران لشكر

[ 2 ] تحت اللفظى : غير شما را پدر مباد . جاى ديگر ( شما را پدر مباد ) ، و اين نفرينى است . در اين مورد امام خطاب را متوجّه غير حاضران كرده است تا در تعبير لطفى باشد .

[ 3 ] در نسخه‌هاى ديگر « ما تنتظرون بنصركم ربّكم .

[ 4 ] اين جمله نفرين است ، نه نمودن وضع آينده .

[ 5 ] معاويه بخشش بسيار مىكرد ، امّا به سران قبيله‌ها . و مردم عادى از او بهره‌اى نداشتند . اين شعر ظاهرا زبان حال همان مردم است :

معاوى انّنا بشر فأسجح

فلسنا بالجبال و لا الحديدا

يعنى ، معاويه به ما ببخش ، ما انسانيم كوه و آهن نيستيم .

خطبهء 181

[ 1 ] رجوع شود به آيهء 48 سورهء انفال .

خطبهء 182

[ 1 ] نوف پسر فضاله از بنى بكال ، كه تيره‌اى هستند از حمير و بعضى به فتح باء و به تشديد كاف خوانده‌اند .

[ 2 ] جعده ، خواهرزادهء امير المؤمنين على عليه السّلام و مادر او امّ هانى دختر ابو طالب است ، وى از جانب امام حكومت خراسان را يافت . اندكى از حالات او را در كتاب زندگانى على بن الحسين ( ع ) نوشته‌ام .

[ 3 ] لفظ به لفظ : سود .

[ 4 ] * ( . . . رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ) * ( رعد : 2 ) .

[ 5 ] * ( . . . ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ) * ( فصلت : 11 ) .

[ 6 ] * ( . . . إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه ) * ( فاطر : 10 ) .

[ 7 ] سجى اللَّيل : سكن و دام .

[ 8 ] نوء ، به دو معنى است يكى باران و ديگرى به معنى طلوع و غروب ستاره‌اى است كه منزل ماه است ، و براى معنى اصطلاحى « إنواء » و ارتباط آن به باران رجوع به « التفهيم لأوائل صناعة التنجيم » ابو ريحان بيرونى شود .

[ 9 ] هر دل كه خدا را شناخت روشنى آن فزود ، و دلى كه از معرفت او محروم ماند ، هيچ برهانى او را راه ننمود .

[ 10 ] « عمالقه » يا « عماليق » نامشان در « عهد عتيق » مكرّر آمده است . در سفر تكوين است كه « عماليق » از كنيز اليفاز كه تمناع نام داشت زاده شد . اين قوم با يهوديان