نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٤٧٤

به اميران لشكر

حبشيان بر آنان از سوى ديگر ، به ناحيتهاى مختلف عربستان رفتند و در آنجا ساكن شدند . و رجوع شود به تعليقهء 3 خطبه 166 .

[ 2 ] تخادع ، خود را فريب خورده وانمودن .

[ 3 ] ترجمهء لفظ به لفظ : راست كننده ، ناتوان ماند و راست شده روگردان ، و اين كنايتى است از ارتكاب كار ناممكن .

[ 4 ]

چشم باز و گوش باز و اين ذكا

خيره‌ام در چشمبندى خدا

( مولوى « مثنوى معنوى » 3 - ، چاپ نيكلسون ) .

[ 5 ] « لقاء » را بعض مترجمان فارسى ديدار معنى كرده‌اند ، و دقيق نيست . لقاء به معنى كارزار است ، چنان كه امام در جاى ديگر فرمايد : « و أىّ امرؤ منكم أحسّ من نفسه رباطة جأش عند اللَّقاء . » ( خطبهء 121 ) . و « حرث بن حلَّزه » راست :

أسد فى اللَّقاء ورد هموس

و ربيع إن شمّرت غبراء

[ 6 ] تربت يدك ، كنايه است ، و در اينجا نفرين است و گاه براى دعا هم به كار رود ، و در حديث به هر دو معنى آمده ( رك « لسان العرب » ) .

[ 7 ] نمودن : به نظر رسيدن .

خطبهء 99

[ 1 ] موييدن : گريستن .

[ 2 ] پى كسى را داشتن : به دنبال او رفتن .

[ 3 ] و در نسخه‌اى به جاى هاذم ، هادم : ويران كننده ، خراب كننده .

خطبهء 100

[ 1 ] چنان كه ابن ابى الحديد نوشته است ، امام اين خطبه را در سومين جمعهء خلافت ظاهرى خود خوانده ، و مردم را از حادثه‌هاى بعد ، و ظهور مهدى ( عج ) خبر داده است .

[ 2 ] « صدع بالحق » سخن خود را آشكارا گفت ( منتهى الارب ) .

[ 3 ] اشار إليه بالإصبع : عظَّمه و بجّله .

[ 4 ] چنان كه شارحانى چون ابن ميثم و ابن ابى الحديد نوشته‌اند و ظاهر خطبه هم گواهى مىدهد ، از عبارت « دليلها » تا اينجا خود را مقصود دارد .

[ 5 ] احتمالا مقصود اين است كه از جز مهدى آل محمّد كسى براى گرفتن حقّ قيام نمىكند پس از آنان كه تا پيش از ظهور او خلافت را واگذارده‌اند ، نوميد مباشيد كه سرانجام دولت از آن ايشان است .