نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٤٧٣

به اميران لشكر

[ 2 ] آوردن عدد « صد » براى آن است كه كمتر از اين شمار چيزى به حساب نيايد ( ابن ابى الحديد ) .

[ 3 ] ترجمهء لفظ به لفظ : كور .

[ 4 ] چون فتنه را مىشناسد در پى نهى از منكر بر مىآيد و با مخالفت روبرو مىگردد ، ناچار دلش از رنج پرخون است و آماج آزار مردم دون .

[ 5 ] چون كورانه تسليم قدرت است ، به دو كارى ندارند ، و آسيبى به وى نمىرسانند . ابن ابى الحديد توجيه ديگرى كرده است كه از ظاهر عبارت به دور است .

[ 6 ] كه چنين همراه ، هميشه در فرمان كسى است كه او را به همراهى پذيرفته است .

[ 7 ] اشارت است به حكومت آل عباس و كشتارى كه از فرزندان مروان و فرزندان أميه كردند ، و ستمها كه از آنان به مردم و مخصوصا به عربهاى عدنانى ( كه قريش از آن تيره است ) رسيد .

[ 8 ] قدر جزر جزور : به اندازهء كشتن شترى ، و اين استعاره‌اى است براى مدّت اندك .

[ 9 ] خلافت ، كه معاويه بدان چشم دوخته بود .

خطبهء 94

[ 1 ] آل محمّد ( ع ) .

[ 2 ] * ( وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ ) * . ( آل عمران : 133 ) .

خطبهء 95

[ 1 ] اين خطبه در وصف رسول اكرم ( ص ) است .

[ 2 ] * ( ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ . ) * ( نحل : 125 ) .

خطبهء 96

[ 1 ] ظاهر ، در اين خطبه به معنى عالى است « ابن ميثم » .

[ 2 ] باطن ، آنكه درون هر پنهانى را مىداند و نزديكتر از هر چيز به دو است « ابن ميثم » .

[ 3 ] المنبت ، الأصل ، و إنّه لَفى منبِت صدق ، اى فى أصل صدق .

[ 4 ] لفظ به لفظ : زمام ديده‌ها به جانب او خميده .

خطبهء 97

[ 1 ] « تفرّقوا أيادى سبا » مثلى است ، سبائيان مردم جنوب عربستان بودند كه شهرهايى آبادان و زندگانى مرفّه داشتند ، لكن به خاطر ويرانى سدهاى آبيارى از يكسو ، و هجوم