نهج البلاغة ( فارسي ) — الصفحة ٤٦٨

به اميران لشكر

معنى به كار رفته است امّا به دو خواست :

الف : « گفتهء حقّ » ، مانند سرودهء عمرو بن شأص :

تقول هلكنا ان هلكت و انّما

على اللَّه أرزاق العباد كما زعم

ب : « گفتهء باطل » : * ( زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا ) * ( تغابن : 7 ) ، و استعمال اين مادّه در آيات « قرآن كريم » ، در ارادهء معنى دوّم است مگر در آيهء 92 سورهء إسراء كه حقّ است در واقع ، و باطل به باور مشركان . ليكن بعدا « زعم » در معنى « گمان » استعمال شده .

[ 3 ] لاغ : سخن هزل آميز :

ز هزل و لاغ تو آزار خيزد

مزاح سرد آب رو بريزد

« ناصر خسرو »

[ 4 ] تلعابه ، وزن نادرى است در صيغهء مبالغه ، بسيار لعب ، آن كه فراوان كار به بازى كند .

[ 5 ] ( اعافس ، كه آن را « عبث كارم » ترجمه كرده‌ام ، صيغهء متكلَّم است از « معافسه » ، و آن ، چنان است كه به شوخى و مزاح پى در پى دست بر ران كسى كوبند ، و مجازا كار عبث و بيهوده .

[ 6 ] ستهيدن : الحاح كردن .

[ 7 ] بخيلى ، زفت : بخيل .

[ 8 ] چون در نبرد صفّين ، با امير المؤمنين عليه السّلام روبرو شد و مرگ را پيش چشم ديد ، شلوار گشاد ، و عورت خود بنمود . امام روى برگرداند و بازگشت و او با اين نيرنگ از كشته شدن رست .

[ 9 ] ولايت مصر ، كه عمرو به شرط تصدّى آن با معاويه بيعت كرد .

خطبهء 85

[ 1 ] دايرهء تصوّر وهم ، محسوسات است ، و درك صفت در شأن معقولات ( از ابن ميثم ) .

[ 2 ] ترجمه لفظ به لفظ : دلها .

[ 3 ] كيف ( چگونگى ) هيأتى است در محلّ ، نه پذيراى نسبت است و نه قسمت ، و چون بارى تعالى را صفتى زايد بر ذات نيست ، پس محلَّى هم براى عروض كيف ندارد .

[ 4 ] « تجزيه » از اوصاف « كمّ متّصل » است و كميّت بر حق تعالى روا نيست .

[ 5 ] تبعيض ( بخشى را گرفتن و بخشى را هشتن ) از عوارض « كمّ منفصل » است .

[ 6 ] مرگ يا رستاخيز و ظاهرا بدين آيه نظر دارد : * ( فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ ) * ( هود : 98 ) .

[ 7 ] * ( وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ ) * ( ق : 21 ) .