نقدى بر مثنوى ( فارسي ) — الصفحة ٣٢٧

جبر

و بطور كلّى گفته :

خلقِ حق افعال ما را موجد است * فعل ما آثار خلق ايزد است ( 1 )

و در جاى ديگر با مثال مقصود خويش را بيان كرده است ، آن جا كه مىگويد :

ما همه شيران ولى شير علم * حمله مان از باد باشد دم به دم

حمله شان پيدا و ناپيداست باد * جان فداى آن كه ناپيداست باد ( 2 )

و در جاى ديگر آيه شريفه ربّنا ظلمنا انفسنا ( 3 ) را به جبر تأويل كرده است ، و در تفسير آن چنين مىگويد :

گفت آدم كه ظلمنا نفسنا * او ز فعل حق نبد غافل چو ما

در گنه او از ادب پنهانش كرد * زان گنه بر خود زدن او برنخورد

بعد تو به گفتش اى آدم نه من * آفريدم در تو اين جرم و محن

نى كه تقدير و قضاى من بد آن * چون به وقت عذر كردى آن نهان ؟

گفت ترسيدم ادب نگذاشتم * گفت من هم پاسِ آنت داشتم ( 4 )

بايد گفت سزاوار نيست كه براى تنزيه آدم صفى اللّه - كه البته دامن او از گناه پاك بوده و اماميّه در جاى خود آيات را تفسير كرده‌اند ( 5 ) - خداوند را متهم كرد . در اشعار بالا مثنوى پاى قضا و قدر را نيز به ميان آورده است .

بجا است در اينجا توجّه خوانندگان را به اشعار ذيل كه ظاهراً بر خلاف اشعار پيشين است جلب كنم .

از پدر آموز اى روشن جبين * ربّنا گفت و ظلمنا پيش از اين

1 - مثنوى : دفتر اوّل 1482 . 2 - دفتر اوّل : 603 . و در بعضى نسخه‌هاى مصراع چهارم چنين است : « آنچه ناپيدا است هرگز كم مباد » . 3 - سوره اعراف آيه 23 . 4 - مثنوى دفتر اوّل : 1492 . 5 - مجمع البيان ، ج 2 ، ص 407 . براى اطلاع بيشتر به كتاب « تنزيه الانبياء » تأليف سيد مرتضى ( قدس سره ) ص 9 - 17 مراجعه كنيد .