تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — الجزء ١، الصفحة ٧٣

آيه

آيه

( ( 48 ) ) گر خدا خواهد نگفتند از بطر

( 1 )

پس خدا بنمودشان عجز بشر

( ( 49 ) ) ترك استثناء مرادم قسوتى است

نى همين گفتن كه عارض حالتيست

( ( 50 ) ) اى بسا ناورد استثناء بگفت

جان او با جان استثناست جفت

( ( 51 ) ) هر چه كردند از علاج و از دوا

گشت رنج افزون و حاجت ناروا

( ( 52 ) ) آن كنيزك از مرض چون موى شد

چشم شاه از اشك خون چون جوى شد

چون قضا آيد طبيب ابله شود

آن دوا در نفع خود گمره شود

( ( 53 ) ) از قضا سركنگبين صفرا فزود

روغن بادام خشكى مىنمود ( 2 )

( ( 54 ) ) از هليله ( 3 )

قبض شد اطلاق رفت ( 4 )

آب آتش را مدد شد همچو نفت

سستى دل شد فزون و خواب كم

سوزش چشم و دل پر درد و غم

شرب و ادويه و اسباب او

از طبيبان ريخت يك سر آبرو

آيه

« وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ الله » 18 : 23 - 24 ( 5 )

( هرگز مگوييد فردا من آن كار را خواهم كرد ، مگر نه اين كه « بگوييد » اگر خدا بخواهد ) .

مهمترين مطلبى كه در ابيات فوق وجود دارد ، مسئلهء تعليق كارها به مشيت خداوندى است :

( 1 ) بطر ، معانى مختلف دارد ، آن چه كه در بيت مناسبت دارد يكى از دو معنا است : اول - مقاومت در مقابل حق ، يا ناديده گرفتن آن با اين كه نشانه هاى واضحى دارد . . دوم - حالت بهت زدگى و خود را از دست دادن در مقابل روى آوردن نعمتها . .

( 2 ) اين بيت ضرب المثل شده است . .

( 3 ) هليله قرصهاى كوچكى با رنگهاى مختلف زرد و سياه كه براى نرم شدن معده مىساختند و معرب آن اهليلج است . .

( 4 ) اطلاق رهايى و در اين بيت مقصود نرمى معده است . .

( 5 ) سوره كهف ، آيه 23 . .