تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — الجزء ١، الصفحة ٥٢
مسئلهء چهارم عشق همهء تناقضات را حل مىكند يا در خود هضم مىنمايد
مسئلهء چهارم عشق همهء تناقضات را حل مىكند يا در خود هضم مىنمايد
داراى سطحى است ، گاهى روى اين سطح يك نمود مثبت و يا منفى ممكن است به طور تناوب نمودار گشته براى ما قابل درك باشد ، مانند اين كه اميدوار و يا نوميد باشيم و گاهى ممكن است هيچ گونه پديده‌اى در سطح روح ديده نشود ولى باز نبود يك پديده در سطح روح ( جريان عادى زندگى ) براى ما به عنوان يك حالت خاص روانى قابل درك بوده دماغى خود يك حالت خاص روانى است كه ما آن را درك مىكنيم .
اما در بارهء پديدهء عشق اين مطلب جريان ندارد ، يعنى اگر يك فرد به مرحلهء عشق برسد ، هرگز يك نمودى را به عنوان نمود مقابل يا متضاد با آن در درون خود احساس نخواهد كرد تا در شناسايى آن از قانون تضاد استفاده شود .
اين كه گفته مىشود « عشق و كينه » يك تقابل بىمعناست زيرا « كينه » يك نمود روانى است در مقابل « محبت » كه يكى از مراحل مقدماتى عشق است و بايستى گفته شود ( محبت و كينه ) و انسان عاشق تا در مرحلهء اعلاى عشق است در درون خود همهء نمودها را در راه عشق بسيج كرده است ، و به عبارت ديگر براى « من » فعاليتى به جز جذب معشوق يا انجذاب به سوى معشوق مشاهده نمىگردد ، براى توضيح بيشتر اين مسئله به مطلب ذيل توجه كنيم :
مسئلهء چهارم عشق همهء تناقضات را حل مىكند يا در خود هضم مىنمايد
اين جمله كه « عشق همهء تناقضات را براى عاشق حل مىكند در سطح ظاهريش مطلب پوچى به نظر مىرسد ، ولى قضيه عميقتر از اين است كه ما تصور مىكنيم .
هنگامى كه عشق در درون انسان مىشكفد روابط اشياء در نظر عاشق دگرگون مىگردد . در يك بيت سادهء ذيل اين به هم خوردگى روابط اشياء كاملا روشن است :
منع تو شوق آورد اى نيك لب در طلب
منع كه از لعل سخنگوى تست اقتضاست