تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — الجزء ١، الصفحة ٢٧

اگر زندگانى در اندوه ، و سوز انسانى در راه وصال مىگذرد ، باكى نيست

در بارهء آن قوانين باعث اضطراب گردد ، و اصلا ممكن است به قول داستايوسكى زندگى را بخشكاند ، آن گاه اميد بر روى اين اضطراب چه تأثير سودمندى خواهد بخشيد .

به ياد آن جملهء زيباى ويكتور هوگو مىافتيم كه مىگويد :

« اميد بر روى اضطراب چون نفت بر روى آب مىسوزد و روشنايى مىدهد و اين شعلهء شناور همواره بر روى آلام بشرى زبانه مىكشد . » ( 1 )

اونوره بالزاك مىگويد :

« مسئلهء غريبى است انسان هميشه با خويشتن در جدال است ، آرزوهايش را در اثر آلام كنونى از دست مىدهد ، و آلام خود را به اميد آينده‌اى كه به او تعلق ندارد فريب مىدهد . » ( 2 )

بسيار خوب ، روى اين محاسبات زندگى ، لذايذ و شادىها همه جانبه و ريشه دار نيست ، اما به چه علت :

در غم ما روزها بىگاه شد

روزها با سوزها همراه شد

اين غم و اندوه غير از آن پديدهء روانى است كه افراد معمولى انسان در موقع فقدان خواسته هاى خود دچار مىگردند ، بلكه اين همان غم هجران معشوق واقعى است كه از تمام لذايذى كه بشر در جهان مادى مىبرد لذت بخشتر است ، همين غم است كه سعدى شادى و خرمى دو جهان را در آن مىبيند :

آب حيات من است خاك سر كوى دوست

گر دو جهان خرّمى است ما و غم روى دوست

اين همان غم است كه محقق مرحوم فيض كاشانى آرزويش را در سر مىپرورانيد :

ندهى اگر به او دل به چه آرميده باشى ؟ نگزينى از غم او چه غمى گزيده باشى ؟ بلى اين همان اندوه است كه غبار آن را چهره تمام راد مردان جهان بشريت و تمام سازندگان تاريخ انسانى در سطح آيينهء حيات و طوفان آن را در سراسر زندگانى پر پيچ و خمشان به ما نشان مىدهند .

آرى اگر از نهال زندگانى ميوهء ابديت را چيده‌اى و اگر لذايذ هر دو جهان

( 1 ) ويكتور هوگو ، مردى كه مىخندد ، ج 2 ، ص 141 . .

( 2 ) اونوره بالزاك ، چرم ساغرى ، ص 15 . .