تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — الجزء ١، الصفحة ٤٦٣
محاسبات بشرى در بارهء شايستگىها هميشه منطقى نيست
محاسبات بشرى در بارهء شايستگىها هميشه منطقى نيست
بنا بر اين مرد خردمند كسى است كه به حقايق تسليم شود ، نه بر آنها كه حقايق از آنها ظاهر مىگردد .
در اين گونه موارد غالباً كهنسالان و آنان كه با رسوم و عادات متبلور گشته‌اند . موضوع را طور ديگر تفسير مىكنند . مثلًا مىگويند : گويا قضا و قدرى در كار است كه بايستى چنين كار غير مترقبه‌اى رخ دهد كه اين زشت رو يا اين مرد فقير ، يا اين جوان براى ما راهنمايى كند .
( ( 1009 ) ) آن چه حق آموخت مر زنبور را
آن نباشد شير را و گور را
محاسبات بشرى در بارهء شايستگىها هميشه منطقى نيست
براى اثبات اين حقيقت جلال الدين مثالهاى خوبى مىزند :
زنبور خيلى كوچك و ناچيز است ، ولى مادهء به آن مهمى را به نام عسل توليد مىكند . كرم پيله بسيار ناچيز به نظر مىرسد ، ولى كرم پيله پرنيان گران قيمت توليد مىكند .
مگر خود اين آدم خاكى چيست ؟ غير از اين است كه از يك عده عناصر جامد توليد گشته است ؟ در صورتى كه مىبينيم چه كارهاى محير العقول كه نمىكند ، و چه مقامات عالى را كه در راه حق و حقيقت نمىپيمايد . او از فرشتگان بالاتر مىرود ، و به مقام قرب الهى مىرسد .
بالعكس موجودى بسيار با اهميت تلقى مىشود ، ولى وقتى كه درست مىنگريم مىبينيم : آن موجود در هدف وجود كوچكترين ارزشى ندارد ، مانند شيطان كه با عبادات ششصد هزار ساله اش با تكبر يك لحظه به سقوط ابدى دچار مىگردد .