تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — الجزء ١، الصفحة ٣٨٧

يك بحث فلسفى در تفسير حقيقت قانون طبيعى

از اين اصل چنين نتيجه مىگيريم كه ما در هيچ يك از موجودات كه در صحنهء گستردهء ماده در جريانند ، امورى به عنوان ذاتيات نداريم . بلى مانعى نيست از اين كه به جهت زيادى دوام و ثبات بعضى از خواص در موجودات ، آنها را در مقابل ساير خواص سريع الزوال ذاتى بناميم .

خلاصه اين نظريه مىگويد : هيچ موجودى نمىتواند از ذات خود خاصيتى داشته باشد كه آن خاصيت در عرصه و كشش جريانات طبيعى ، حتمى الوقوع بوده ، چاره‌اى از پيوستگى آن خاصيت به موجود مفروض نبوده باشد . بنا بر اين معناى يك قانون اين است كه در روبناى طبيعت و جريان موجودات ، مانند جريان فوتونهاى نور به طور ريزش بوده ، و چنين نيست كه موجوداتى به طور مستقل و پى در پى با يك عده ذاتيات در جريان بوده باشند .

نظريهء دوم - مىگويد : موجودات جهان هستى داراى خواص ذاتى و غير ذاتى دارد و امور ذاتى قابل دگرگونى و تحول نمىباشد ، و تمام اشياء براى خود امور ذاتى دارند ، و قابل تخلف از آن امور ذاتى نيستند . اين نظريه در فلسفهء كلاسيك حمايت كنندگان زيادى داشته است .

نظريهء سوم - اين است كه مفاهيمى از اين قبيل كه فلان چيز خاصيت ذاتى غير قابل تجزيهء فلان موجود است ، يا خاصيت غير ذاتى آن است ، و همچنين ميان آن دو چيز رابطه « عليت » وجود دارد ، جز عادات ذهنى ما كه از حواس بهره بردارى مىنمايد ، نمىباشد .

سر دستهء اين مكتب دويد هيوم انگليسى است كه از ايده آليستهاى به نام اروپا است .

براى انتقاد از اين دو نظريه محل ديگرى است كه ما در آينده تا حدودى بررسى خواهيم كرد .

آن چه كه بسيار جالب و موافق منطق به نظر مىآيد ، همان نظريهء اول است كه گروه زيادى از فلاسفه و دانشمندان نامور شرق و غرب عقيده مند مىباشند .