تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — الجزء ١، الصفحة ٢٩٣

نظرى در وحدت موجود و وحدت وجود

1 - كلى و افراد ، با اين كه افراد در جهان خارج متكثر و متعدد و گوناگون مىباشد با اين حال كلى يك حقيقت است و همهء آنها مشمول كلى مىباشند .

2 - دريا و قطراتش .

3 - جسم و سايه اش .

4 - كل و اجزايش .

5 - دريا و امواجش .

6 - گل و برگهايش .

7 - عدد واحد و تكثراتش .

اين مكتب شايد مورد استبعاد اكثر متفكرين بوده باشد ، ولى به هر حال خواه از نظر شعرى و ذوقى و خواه از نظر فلسفى عباراتى كه صريحاً اين قبيل وحدت موجود را مىرساند ديده مىشود .

مثلًا بعضى از رباعيات عبد الرحمن جامى تقريباً از همين قبيل عبارات است ، او مىگويد :

چون حق به تفاصيل و شئون گشت عيان

مشهود شد اين عالم پر سود و زيان

چون باز روند عالم و عالميان

در رتبهء اجمال حق آيد به ميان

باز مىگويد :

آن شاهد غيبى ز نهان خانهء بود

زد جلوه كنان خيمه به صحراى وجود

از زلف تعينات بر عارض ذات

هر حلقه كه بست دل ز صد حلقه ربود

البته من نمىگويم جامى از همه جهات به اين مكتب عقيده مند بوده است ، ولى به هر حال اين رباعيات از اوست ، و شايد در مقام ذوق پردازى گفته باشد .

آن چه كه در بارهء مكتب « وحدت موجود » از نظر شخصيت گوينده و استحكام مطالب مىتوان در نظر گرفت ، صدر المتالهين فيلسوف نامى شرق است كه در اسفار و