تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — الجزء ١، الصفحة ٢٤٣

در بيان آن كه اختلاف در صورت و روش است نه در حقيقت

آن جماد از لطف چون جان مىشود

زمهرير از قهر پنهان مىشود ( 1 )

آن جمادى گشت از فضلش لطيف

كل شىء من ظريف هو ظريف

( ( 513 ) ) هر جمادى را كند فضلش خبير

غافلان را كرده قهر او ضرير ( 2 )

( ( 514 ) ) جان و دل را طاقت اين جوش نيست

با كه گويم در جهان يك گوش نيست

( ( 515 ) ) هر كجا گوشى بد از وى چشم گشت

هر كجا سنگى بد از وى يشم گشت ( 3 )

( ( 516 ) ) كيميا ساز است چبود كيميا ( 4 )

معجزه بخش است چبود سيميا ( 5 )

( ( 517 ) ) اين ثنا گفتن ز من ترك ثناست

كاين دليل هستى و هستى خطاست

( ( 518 ) ) پيش هست وى ببايد نيست بود

چيست هستى پيش او كور و كبود

( ( 519 ) ) گر نبودى كور ازو بگداختى

گرمى خورشيد را بشناختى

( ( 520 ) ) ور نبودى او كبود از تعزيت ( 6 )

كى فسردى همچو يخ اين ناحيت

( 1 ) زمهرير سابقاً مىگفتند : در مقابل كرهء حرارت كره سردى نيز وجود دارد ، و آن را زمهرير مىناميدند ، در سورهء انسان در آيه شريفه اين كلمه در مقابل آفتاب قرار گرفته است « لا يرون شمسا و لا زمهريرا » به معناى مطلق سردى است . .

( 2 ) ضرير به معناى متحمل مشقت و شكنجه است ، و به نابينا كه ضرير گفته مىشود ، شايد به همين جهت است كه به جهت نابينايى در معرض آسيب قرار مىگيرد . .

( 3 ) يشم قسمتى از عقيق است كه در ساختن زينت آلات به كار مىرود . .

( 4 ) كيميا علمى بود كه مسائلى را مطرح مىكرد كه تبديل ماده‌اى به مادهء ديگر را امكان پذير مىساخت . و با همين كيميا در صدد تبديل مس به طلا مىكوشيدند . اين كلمه همان شيمياست كه بدون الف ( شيمى ) استعمال مىگردد و علمى است كه در نسبتهاى مختلف عناصر و تفاعل آنها و شرايط تفاعل را مورد بحث قرار مىدهد . .

( 5 ) سيميا علمى بوده است كه مىتوانستند به وسيلهء آن نمودهاى روحى را در معرض تفاهم قرار بدهند . .

( 6 ) تعزيت تسليت و دل دارى . .