شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٨٧

( ( 977 ) ) كافرم من گر زيان كردست كس * در ره ايمان و طاعت يك نفس

از خود اين محال : يعنى گريختن از مرگ گريختن از خود است ، چه مرگ رفتن جان است به جانب جانان به امر تكوينى . چه معلوم است كه چيزى عبث خلق نشده و همه را حكيم متوجه به غايات ساخته ، خصوص كه نور على نور شود و به امر تكليفى هم برود به جانب صفات و اسماء لطيفه و به جانب اسم اعظم . پس انسان به سوى خود كه عقل كلَّى بالفعل باشد و به سوى باطن ذات خود ساعيست . شيخ عطار فرمايد :

جان نهان در جسم تو در جان نهان

اى نهان اندر نهان اى جان جان

* ( يا أَيُّهَا اَلإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيه ) * 84 : 6 ( 1 )

پس عقل پاك مجرد را گريزى از مرگ نيست بلكه به ارادهء عقليه مرگ را مىخواهد و اگر كراهتى باشد براى وهم و خيال است آن هم پيش از اسلام آن دو تا بر دست عقل نه از براى جوهر ذات نفس .

( ( 973 ) ) حيله هاشان جمله حال آمد لطيف * كل شيء من ظريف هو ظريف

ن 48 14 - ك 22 25

حيله هاشان : يعنى حيله هاشان در امر آخرت بود و همهء حالات و مقامات بود كه متخلق به اخلاق الله بشوند و دگر آن را بسازند كه : « در دل دوست بهر حيله رهى بايد كرد » و نيز حيلهء ايشان بطور مظهريت قوله « و مكر الله » بود .

( ( 974 ) ) دامهاشان مرغ گردونى گرفت * نقصهاشان جمله افزونى گرفت

ن 48 15 - ك 22 26

مرغ گردونى : يعنى نفس قدسيه و نفس كليهء لاهوتيه را به چنگ آورد . و نفس قدسيه طاير سماوى است كه چند روزى در قفس تن است .

( ( 976 ) ) با قضا پنجه زدن نبود جهاد * ز انك اين را هم قضا بر ما نهاد

ن 48 17 - ك 22 27

اين را هم قضا بر ما نهاد : يعنى اين عمل و كوشش ما هم در قضاى الهى گذشته و بايد بشود و همچنين صفات او كه از آن جمله اراده و اختيار ماست و اين معارضهء به مثل است كه شير با نخجيران مىكند كه گفته بودند : « با قضا پنجه مزن اى تند و تيز » .

( ( 977 ) ) كافرم من گر زيان كردست كس * در ره ايمان و طاعت يك نفس

ن 48 18 - ك 22 27

در ره ايمان و طاعت : يعنى اِنَّما الأَعمالُ بالنيات ( 2 )

پس هر گاه اعمال ما لله باشد و ذكر و فكر ما فى الله ، همه عبادت است و ايمان ، كه اَلطُّرُقُ اِلَى الله بِعَدَدِ اَنفاسِ الخَلائِقِ . و قال تعالى * ( رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ الله 24 : 37 . ( 3 )

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء انشقاق ، آيهء 6 .

( 2 ) وسائل الشيعة ، ج 1 ، ص 34 .

( 3 ) قرآن كريم ، سورهء نور ، آيهء 37 .