شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٧٧

( ( 795 ) ) نك جهان نيست شكل هست ذات * و آن جهانيان هست شكل بىثبات

مدركات و اين قوى هر گاه استعمال شوند در ادراك اشياء به اعتبار وجه النفس نه وجه الله و نه از آن جهت كه وسيلهء ادراك كلياتند و نه از آن جهت كه آيات الله و مظاهرند همه شواغل و حجب مىشوند از حق ، و موجبات ورود بر ابواب جهنم مىشوند كه * ( لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ 15 : 44 ( 1 )

به خلاف آن كه استعمال شوند به آن جهات ديگر كه اشاره كرديم و نفس شاكر حقيقى باشد اعنى صرف كند اينها را فيما خلقت لأجله و عقل بالفعل شود كه هشت مىشوند به انضمام عاقله و مىگردند موجبات ورود بر هشت در بهشت و دخول در بهشت .

( ( 780 ) ) هر نفس مكرى و در هر مكر ز ان * غرقه صد فرعون با فرعونيان

ن 38 19 - ك 18 24

صد فرعون : هواهاى نفس امّاره و مسوله است . بيت :

اى هواهاى تو خدا انگيز

زين خداهاى تو خدا بيزار

به خدا گر كسى تواند بود

جز خدا از خداى برخوردار

( ( 781 ) ) در خداى موسى و موسى گريز * آب ايمان را ز فرعونى مريز

ن 38 20 - ك 18 24 و

موسى گريز : يعنى عقل .

ز فرعونى : يعنى نفسانيت .

بود آن زن پاك دين و مؤمنه

سجدهء آن بت نكرد آن موقنه

ن ندارد - ك 19 1

موقنه : صاحب يقين .

( ( 785 ) ) خواست تا او سجده آرد پيش بت * بانگ زد آن طفل كانّى لم امت

ن 39 5 - ك 19 2

انّى لم امت : يعنى بدرستى كه من نمرده‌ام .

( ( 789 ) ) اندر آ و آب بين آتش مثال * از جهانى كآتش است آبش مثال

ن 39 9 - ك 19 4

از جهانى كآتش است : به حسب نوريت ، مانند نار وادى ايمن .

آبش مثال : به حسب حيات بخشى به اين عالم موت و ظلمت ، كه آب ، صورت حيات است ، چنان كه در قول حق تعالى : * ( أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها 13 : 17 ( 2 )

يكى از وجوه تأويل ماء ، نفس است كه به اجسام تعلق گرفته و همه را احياء كرده .

( ( 795 ) ) نك جهان نيست شكل هست ذات * و آن جهانيان هست شكل بىثبات

ن 39 15 - ك 19 7

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء حجر ، آيهء 44 .

( 2 ) قرآن كريم ، سورهء رعد ، آيهء 17 .