شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٥٤

( ( 398 ) ) فالق الاصباح اسرافيل وار * جمله را در صورت آرد ز ان ديار

هر شبى . . . : تنظير است . يعنى بايد بىخاطر ظلمانيه شد ، مثل نايم كه بىخود مىشود .

( ( 392 ) ) حال عارف اين بود بىخواب هم * گفت ايزد هم رقود زين مرم

( ( 392 ) ) حال عارف اين بود بىخواب هم * گفت ايزد هم رقود زين مرم

ن 20 4 - ك 10 24

هم رقود : اشارت است به كريمه اى كه در سورهء كهف است : * ( وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَهُمْ رُقُودٌ 18 : 18 . ( 1 )

يعنى گمان مىكنى ايشان را بيداران ، و ايشان خفتگانند . ايقاظ جمع يقظ و يقظان . و رقود جمع راقد .

زين مرم : رميده مشو .

( ( 394 ) ) آن كه او پنجه نبيند در رقم * فعل پندارد به جنبش از قلم

( ( 394 ) ) آن كه او پنجه نبيند در رقم * فعل پندارد به جنبش از قلم

ن 20 6 - ك 10 25

آن كه او پنجه نبيند : يعنى آن كه غافل و محتجب است از حق به منزلهء كسى است كه نقوش و نگارش را از قلم ببيند و از نقّاش و نگارنده بىخبر باشد . و بايد بر خلاف اين بود و قلم را از صقع نگارنده ديد ، و مثل عضو متصل به او و نه مفصول از او . پس قلم او يد اوست .

پس عارفِ خوابناك به دنيا و بيدارِ به حق بايد همهء مبادى مقارنه و برزخيه و مبادى مجرده را از قوى و طبايع بسايط و مركبات عنصريه و بسايط فلكيه و نفوس و عقول ارضيه و سماويه ، ايدى عمالهء حق ببيند و تمام صور را نگارش او مشاهده كند . و نعم ما قال الامام الغزالى : إنَّ العالَمَ كُلَّه تَصنيِفُ الله فَمَن اَحَبَّ اَلتَّصنيفَ اَحَبَّ اَلمُصَنِّفَ .

فعل پندارد به جنبش از قلم : و حال آن كه چنان كه ملا جامى ( قدس سرّه ) مىفرمايد در بيان يكى از معانى « نى » كه واقع است در مفتتح اين مثنوى به اينكه : مىشود كه مراد به نى ، نى كِلك باشد ، قلم مىگويد :

در كف كاتب وطن دارم مدام

كرده بين الاصبعين او مقام

نيست در من جنبشى در ذات من

اوست در من دمبه دم جنبش فكن

و العارف كالميت بين يدى الغسّال .

( ( 398 ) ) فالق الاصباح اسرافيل وار * جمله را در صورت آرد ز ان ديار

( ( 398 ) ) فالق الاصباح اسرافيل وار * جمله را در صورت آرد ز ان ديار

ن 20 10 - ك 10 28

فالق الاصباح : يعنى شكافندهء ظلمت شب به آوردن صبح ، و شكافندهء ظلمت عدم به آوردن نور وجود بر ماهيات امكانيه و اعيان ثابته . و نسبت به فالق الاصباح كه حق متعال است داده زيرا كه حق تعالى در آيهء شريفه كه * ( الله يَتَوَفَّى اَلأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَاَلَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها 39 : 42 . ( 2 )

توفى موت و توفى نوم هر دو را نسبت به خود داده و همچنين احياء به حيوة الله و احياء به حيوة طبيعى را كه مىفرمايد : * ( فَيُمْسِكُ اَلَّتِي قَضى عَلَيْهَا اَلْمَوْتَ وَيُرْسِلُ اَلأُخْرى 39 : 42 . ( 3 )

پس در مقام رؤيت اسباب و

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء كهف ، آيهء 18 .

( 2 ) قرآن كريم ، سورهء زمر ، آيهء 42 .

( 3 ) قرآن كريم ، سورهء زمر ، آيهء 42 .