شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٣٩٨

( ( 3202 ) ) حكمتى كز طبع زايد وز خيال * حكمتى بىفيض نور ذو الجلال

يك حكايت بشنو اى صاحب قبول

در بيان عقل و جهل بو الفضول

ن ندارد - ك 127 35

در بيان : به باء موحده و به تأخير عقل ، نه به « ميم » [ ميان ] و تقديم عقل .

( ( 3178 ) ) از وطن آورده اش پرسيد و گفت * و اندر آن پرسش بسى دُرها بسفت

ن 350 19 - ك 127 37

وطن آورده اش : ( به « ها » ) ، يعنى پرسيد چه متاع از وطن آورده اى به جهت معامله . و گفت و شنود نمود .

( ( 3181 ) ) گفت تو چون بار كردى اين رمال * گفت تا تنها نماند آن جوال

ن 350 22 - ك 127 39

رمال : جمع رمل ، ريگ .

( ( 3183 ) ) تا سبك گردد جوال و هم شتر * گفت شاباش اى حكيم اهل و حر

ن 351 2 - ك 127 40

اهل و حر : به عطف . و حكمت به حسب كمال عقل فكرى ، و حرّيت به حسب كمال عقل عملى .

( ( 3184 ) ) اين چنين فكر دقيق و راى خوب * تو چنين عريان پياده در لغوب

ن 351 3 - ك 127 40

لغوب : ماندگى .

( ( 3195 ) ) مر مرا زين حكمت و فضل و هنر * نيست حاصل جز خيال و درد سر

ن 351 14 - ك 128 4

جز خيال : جز بىحاصلى . از قبيل تأكيد الدَم بما يشبه المدح است نظير قول قائل :

تمتعى كه من از فضل در جهان بردم

همين جفاى پدر بود و سيلى استاد

و در ساختن وجه العرب او را ، به علت آن است كه علم و ادراك بايد موجب غنى و بىنيازى شود از غير حق . و ادراك در لغت هم يافتن است و او هيچ نداشت .

( ( 3199 ) ) يك جوالم گندم و ديگر ز ريگ * به بود زين حيلهاى مرده ريگ

ن 351 18 - ك 128 6

مرده ريگ : معنيش گذشت . و از سلطان ابو يزيد نقل كرديم كه فرموده : « اَخَذتُم عِلمُكُم ميِّتَاً عَن ميَّتٍ وَأخَذنا عِلمَنا عَنِ الحَىِّ الَّذى لا يَمُوتُ » ( 1 )

. و اگر علم حيل باشد ، معلوم است كه وزنى ندارد .

( ( 3202 ) ) حكمتى كز طبع زايد وز خيال * حكمتى بىفيض نور ذو الجلال

ن 351 21 - ك 128 8

حكمتى كز طبع زايد : چون قدح كرد در حكمت ، و حال آن كه از اجلّ صفات است :

( 1 ) منبع يافت نشد . .