شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٣٨٧

( ( 2971 ) ) گر تو بر تمييز طفلت مولعى * اين زمان يا ام موسى ارضعى

كه دايم جان او انباز جسم است

تو آخر خارج از كون و مكانى

( ( 2950 ) ) تا بپالاييم صافان را ز درد * چند بايد عقل ما را رنج برد

ن 339 17 - ك 124 22

تا بپالاييم : و تمييز دهيم . شروع است در شطرى از كيفيت تدبر در آيات ارضيّه .

( ( 2954 ) ) هر چه دزديدست اين خاك دژم * از خزانهء حق و درياى كرم

ن 339 21 - ك 124 24

دژم : ( به ژاء فارسى ) ، تيره . و اما معنى ديگرش كه افسرده و غمگين باشد اينجا راه ندارد .

( ( 2962 ) ) ز انك اين آب و گلى كابدان ماست * منكر و دزد ضياى جانهاست

ن 340 6 - ك 124 28

كابدان ماست : تطبيق آب و خاك عالمين است ، عالم كبير و عالم صغير انسانى .

( ( 2964 ) ) خوف و جوع نقص اموال و بدن * جمله بهر نقد جان حاضر شدن

ن 340 8 - ك 124 29

خوف و جوع : اشارت است به كريمهء : * ( وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ اَلْخَوْفِ وَاَلْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ اَلأَمْوالِ وَاَلأَنْفُسِ وَاَلثَّمَراتِ 2 : 155 ( 1 )

يعنى هر آينه امتحان مىكنيم شما را به قدرى از خوف و بيم و گرسنگى و كمى اموال و اتلاف و انفس و حواصل شما . و همه استكمال شماست و شما را از حضيض قوة و نقص به فعليت و كمال رسانيدن است .

( ( 2966 ) ) چونك حق و باطلى آميختند * نقد و قلب اندر چرمدان ريختند

ن 340 10 - ك 124 30

چرمدان : به وزن قلمدان ( به چيم فارسى ) ، كيسه كه از پوست بسازند .

( ( 2967 ) ) پس محك مىبايدش بگزيده اى * در حقايق امتحانها ديده اى

ن 340 11 - ك 124 31

پس محك : يعنى انسان كامل بر گزيده بايد ، تا نقد و قلب را تميز دهد .

( ( 2968 ) ) تا شود فاروق اين تزويرها * تا بود دستور اين تدبيرها

ن 340 12 - ك 124 31

دستور : وزير . يعنى انسان كامل كه وزير سلطان حقيقى و خليفة الله است ، و مادر موسى هم تعبيرى از آن است . و اميّت هم تعبيرى است از كلَّيت و احاطت روحانيت او ، چنان كه عقل كل ، ام الكتاب و امّ الاقلام است . و همچنين نفس كل ام الكتاب است . و از اينجا نبى ختمى را امّى گويند . و شير به حسب تأويل علم و معرفت است .

( ( 2971 ) ) گر تو بر تمييز طفلت مولعى * اين زمان يا ام موسى ارضعى

ن 340 15 - ك 124 33

مولعى : ( به ضم ميم ) ، حريصى .

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء بقره ، آيهء 155 . .