شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٣٨٦

( ( 2948 ) ) پس زمين تيره را دانى كه چند * ديدن و تمييز بايد در پسند

تاجران رنگ و بو : * ( أُولئِكَ اَلَّذِينَ اِشْتَرَوُا اَلضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ 2 : 16 ( 1 )

( ( 2944 ) ) مىنمايد مار اندر چشم مال * هر دو چشم خويش را نيكو بمال

( ( 2944 ) ) مىنمايد مار اندر چشم مال * هر دو چشم خويش را نيكو بمال

ن 339 10 - ك 124 18

مال : با مار جناس مضارع دارد و با مال جناس ناقص .

( ( 2945 ) ) منگر اندر غبطهء اين بيع و سود * بنگر اندر خسر فرعون و ثمود

( ( 2945 ) ) منگر اندر غبطهء اين بيع و سود * بنگر اندر خسر فرعون و ثمود

ن 339 11 - ك 124 20

غبطه : انتفاع ، مقابل غبن .

خسر : زيان كارى .

( ( 2946 ) ) آسمانى كه بود با زيب و فر * حق بفرمايد كه ثم ارجع بصر

( ( 2946 ) ) آسمانى كه بود با زيب و فر * حق بفرمايد كه ثم ارجع بصر

ن 339 13 - ك

ندارد ثم ارجع بصر : اشارت است به كريمهء * ( فَارْجِعِ اَلْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ اِرْجِعِ اَلْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ 67 : 3 - 4 ( 2 )

. يعنى بر گردان بصر خود را به سوى آسمان ، آيا مىبينى در آن انشقاقى و نقصى ؟ پس باز بگردان بصر را دوباره .

( ( 2948 ) ) پس زمين تيره را دانى كه چند * ديدن و تمييز بايد در پسند

( ( 2948 ) ) پس زمين تيره را دانى كه چند * ديدن و تمييز بايد در پسند

ن 339 16 - ك 124 22

پس زمين تيره : يعنى هر گاه در نظر و تفكر در آسمان امر به تكرار نظر فرموده ، با آن كه در باب آيت بودن صفات حق به نهايت ظهور است ، كما قال : * ( زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ 15 : 16 ( 3 )

و ايضاً * ( إِنَّا زَيَّنَّا اَلسَّماءَ اَلدُّنْيا بِزِينَةٍ اَلْكَواكِبِ 37 : 6 ( 4 )

، كه مظهر نوريت حق و ربوبيت حق ، و به حسب وجود و اوضاع ثوابتش با يكديگر مظهر ثبات و ديمومت حق است ، كه اين ديمومت را به مدارك باطنهء جزئيه نمىتوانى برسى . جلّ جلال صانعه و مبدعه الازلى الابدى عن الاكتناه . پس چگونه زمين با نقص و تيرگى ، نظر و اعتبار مرةً بعد اولى و كرّة بعد اخرى نخواهد ؟ و بايد دانست كه ظاهر آسمان بهتر از ظاهر زمين است ، و ليكن باطن زمين به از باطن آسمان است . زيرا كه از باطن زمين قائم مىشود نفوس كلَّيهء الهيه نبويّه و ولويه ، كه اسم اعظم و كلمهء اتمّ حقند ، و جامع الجوامع كلمهء محمديهء خاتم است ، كما قال : اُوتيتُ جَوامِعَ الكَلِمِ ( 5 )

.

و باطن آسمان ، نفوس جزئيهء منطبعه است ، كه به جاى حس مشترك و خيال انسان كامل است و نفس كلَّيه هم دارد . ولى در كلَّيت انسان كامل حقيقى نمىرسد . و قُلتُ :

به جان باشد سپهرت گوى چوگان

به تن گر قبضه اى زين خاكدانى

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء بقره ، آيهء 16 . .

( 2 ) قرآن كريم ، سورهء ملك ، آيهء 3 . .

( 3 ) قرآن كريم ، سورهء حجر ، آيهء 16 . .

( 4 ) قرآن كريم ، سورهء صافات ، آيهء 6 . .

( 5 ) عوالى اللآلي ، ج 4 ، ص 120 - مسند احمد بن حنبل ، ج 2 ، ص 250 . .