شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٣٦٦

( ( 2558 ) ) دوزخ آن بود و سياستگاه سخت * بر شما شد باغ و بستان و درخت

و محقق است كه سلب صادق است به انتفاء موضوع ، و شر عدم است . و جاى ديگر فرموده :

« عيب كى بيند روان پاك غيب » . و قُلتُ :

ز آينهء دل اگرت رفت رنگ

زنگيت اندر نظر آيد چو حور

هر گاه بناى عالى را - بتمامه - ملاحظه كنى ، چنان كه نشيمن شامخ مىخواهد ، مطبخ و مبرز و مانند اينها را هم مىخواهد ، و اگر نباشد ناقص است . و همچنين اجزاء نظام كل ، همه را موصول ببين نه مفصول . موى سياه مشكين با گونهء گلگون قرين موجب آفرين بر كلك حسن آفرين است ، بلكه هر يك در جاى خود جاى هزاران تحسين است .

« ابروى تو گر راست بدى كج بودى » .

و چنان كه فرموده ، ورد و خار هر دو به مشيّت او به ملك او آمده‌اند . « آتش افروز به خارى نخرد بستان را » . ولى تو ذو العينين باش ، و ديدهء گلباز و كل پذير را با ديدهء آتش افروز انباز كن و محيط شو .

مشرب ديگر به لسان برهان - كما قال تعالى : * ( قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ 2 : 111 ( 1 )

- آن است كه : هر ممكنى زوج تركيبى است از وجود و ماهيت ، و وجود اصل است و ماهيت اعتبارى است .

وجود اندر كمال خويش سارى است

تعيّنها امور اعتبارى است

قالوا : اَلاعَيانُ الثّابَتَةِ ما شَمَّت رائِحَةَ الوُجوُدِ . و بديهى است كه وجود همه جا خير است ، و خيرات به وجود راجع است و شرور به عدم . پس بديها كه - فرموده ى نگارش اوست - وجود آنها مراد است . و ماهيت مجعول نيست ، نه به جعل بسيط - چه اعتبارى است و دونِ جعل است و عُرضهء اثر بودن را ندارد ، * ( إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ 53 : 23 ( 2 )

- و نه به جعل تركيبى - چه اين فى نفسه در ذاتيات محال است . و در آيهء شريفه اشارت است كه بد و شر و نقص و مانند اينها از خصوصيات عامه و خاصه ، نيستند مگر اسمى .

( ( 2552 ) ) آتنا فى دار دنيانا حسن * آتنا فى دار عقبانا حسن

( ( 2552 ) ) آتنا فى دار دنيانا حسن * آتنا فى دار عقبانا حسن

ن 32 9 - ك 118 19

آتنا : اشارت است به كريمهء : * ( رَبَّنا آتِنا فِي اَلدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي اَلآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ اَلنَّارِ 2 : 201 ( 3 )

. يعنى پروردگارا بيار ما را در دنيا خوبى و در آخرت خوبى و نگاه دار ما را از عذاب دوزخ .

( ( 2554 ) ) مؤمنان در حشر گويند اى ملك * نى كه دوزخ بود راه مشترك

( ( 2554 ) ) مؤمنان در حشر گويند اى ملك * نى كه دوزخ بود راه مشترك

ن 320 11 - ك 118 20

مشترك : زيرا كه پل صراط ، جسرى است بر روى جهنّم كه از آن جا عبور كنند به سوى بهشت ، و فَجَره از آن جا ساقط شوند در جهنم .

( ( 2558 ) ) دوزخ آن بود و سياستگاه سخت * بر شما شد باغ و بستان و درخت

( ( 2558 ) ) دوزخ آن بود و سياستگاه سخت * بر شما شد باغ و بستان و درخت

ن 320 15 - ك 118 22

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء انبياء ، آيهء 24 . .

( 2 ) قرآن كريم ، سورهء نجم ، آيهء 23 . .

( 3 ) قرآن كريم ، سورهء بقره ، آيهء 201 . .