شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٣٣٤

( ( 1780 ) ) يك قدم چون رخ ز بالا تا نشيب * يك قدم چون پيل رفته بروريب

هر غنچه را ز مدح تو جزوى است در بغل

هر خار مىكُند به زبانى ثناى تو

( ( 1760 ) ) ناظر قلبيم اگر خاشع بود * گر چه گفتِ لفظ ناخاضع رود

ن 282 19 - ك 106 16

خاشع : خشوع سكون جوارح است و استسلام قوى . و خضوع تواضع است ، يا يكى است با خشوع . و بعضى گويند : خضوع در چشم است و خشوع در جوارحِ ديگر . كقوله تعالى :

* ( وَخَشَعَتِ اَلأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً 20 : 108 ( 1 )

. و هر جاندارى وجود خود را مىستايد و وجود او متقوّم به وجود حق .

( ( 1761 ) ) ز انك دل جوهر بود گفتن عرض * پس طفيل آمد عرض جوهر غرض

ن 282 20 - ك 106 16

جوهر : موجود قائم به ذات خود .

عرض : موجود قائم به غير .

( ( 1762 ) ) چند از اين الفاظ و اضمار و مجاز * سوز خواهم سوز با آن سوز ساز

ن 282 21 - ك 106 17

اضمار : حذف لفظ و تقدير .

مجاز : استعمال لفظ در غير موضوع له .

( ( 1765 ) ) عاشقان را هر نفس سوزيدنى است * برده ويران خراج و عشر نيست

ن 283 3 - ك 106 18

عُشر : دَه يك .

( ( 1766 ) ) گر خطا گويد و را خاطى مگو * ور بود پر خون شهيد آن را مشو

ن 283 4 - ك 106 19

آن را مشو : چه شهيد در شرع غسل و كفن نمىخواهد .

( ( 1768 ) ) در درون كعبه رسم قبله نيست * چه غم ار غوّاص را پا چيله نيست

ن 283 6 - ك 106 20

پاچيله : به « پا و چيم » فارسى ، كفش و پا افزار .

( ( 1778 ) ) بر نشان پاى آن سر گشته راند * گرد از پرّهء بيابان بر فشاند

ن 283 17 - ك 106 27

پرّه : دامن و طرف چيزى .

( ( 1780 ) ) يك قدم چون رخ ز بالا تا نشيب * يك قدم چون پيل رفته بروريب

ن 283 19 - ك 106 28

رخ : به ضم اوّل .

و پيل : به « پا » ى فارسى . در لعب شطرنج استعمال شود . و نيز در علم اعداد كه از علوم غريبه

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء طه ، آيهء 108 . .