شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٣٣٢

( ( 1744 ) ) دست و پا در حقّ ما استايش است * در حق پاكىّ حق آلايش است

عقيم : بىنتيجه . يعنى اختر اثر ندارد ، لا مؤثّر فى الوجود الَّا الله . همهء قوى و طبايع اربع و طبيعت خامسهء فلكيه و نفوس و عقول به نظرى ، جنود حقّند ، به نظرى اشمخ ، قدرت حقند . كه قدرت و مشيّت او محيط است .

هم پنير و نانهاى روغنين

خمرها چغراتهاى نازنين

ن ندارد - ك 105 30

چغرات : ماست .

( ( 1728 ) ) اين چه ژاژ است و چه كفر است و فشار * پنبه اى اندر دهان خود فشار

( ( 1728 ) ) اين چه ژاژ است و چه كفر است و فشار * پنبه اى اندر دهان خود فشار

ن 281 8 - ك 105 33

فشار : اول به شين معجمه ، به معنى كلام ياوه ، و در لغت فارسى نديده‌ام . و در قاموس مذكور است كه و الفشار الذى يستعمله العامّة بمعنى الهذيان ليس من كلام العرب .

و مىشود به سين مهمله ، مخفّف افسار بخوانيم ، و كنايه باشد از أنعام كه * ( أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ اَلْغافِلُونَ 7 : 179 ( 1 )

.

( ( 1738 ) ) آن كه گفت انّى مرضت لم تعد * من شدم رنجور او تنها نشد

( ( 1738 ) ) آن كه گفت انّى مرضت لم تعد * من شدم رنجور او تنها نشد

ن 281 18 - ك 106 3

انّى مرضت لم تعد : به ضم عين . اشارت است به آن چه در حديث است كه خدا فرمود : يا مُوسى إنّى مَرِضتُ فَلَم تَعُدنى ( 2 )

. اى موسى من بيمار شدم و عيادت نكردى مرا . پس معلوم شد كه بندهء خدايى در گوشه اى بيمار بوده و موسى - عليه السلام - او را عيادت نكرده

( ( 1744 ) ) دست و پا در حقّ ما استايش است * در حق پاكىّ حق آلايش است

( ( 1744 ) ) دست و پا در حقّ ما استايش است * در حق پاكىّ حق آلايش است

ن 282 2 - ك 106 6

آلايش است : چه حاجتمندى است ، و او بىنياز است . چگونه حاجت به قوا و به دست و پا داشته باشد و حال آن كه مشيّت او نافذه و علم او فعلى ، يعنى منشأ وجود معلوم است ، نه انفعالى ، و بعد از وجود معلوم . بلكه بندهء خاص خدا بايد در استكمال به جايى برسد كه از تن و قواى تن غنى شود و به مقام تخلَّق و تحقّق برسد ، و صورت ، مثلِ ظلّ باشد براى ذى ظلّ ، نه به نحو حاجت .

و از اين مقام است اثبات صفات تشبيهيه براى حق ، مثل تردّد و تأسّف . مثل قول حق تعالى :

* ( فَلَمَّا آسَفُونا اِنْتَقَمْنا مِنْهُمْ 43 : 55 ( 3 )

، و مانند اينها ، با محافظت تنزيه و غناى او . چنان كه مرض بندهء خاص را مرض خود شمرده ، تردّد عزرائيل را تردّد خود ، و تأسف موسى - عليه السلام - را تأسف خود شمرده .

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء اعراف ، آيهء 179 . .

( 2 ) با اندك اختلافى ، مسلم ، ج 8 ، ص 13 . مسند احمد ، ج 2 ، ص 404 . .

( 3 ) قرآن كريم ، سورهء زخرف ، آيهء 55 . .