شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٣٠٧

( ( 1360 ) ) بىادب حاضر ز غايب خوشتر است * حلقه گر چه كژ بود نه بر درست

( ( 1355 ) ) آتش چه آهن چه لب ببند * ريش تشبيه مشبه را مخند

ن 263 20 - ك 100 1

آتش چه آهن چه :

حلول و اتحاد اينجا محال است

كه در وحدت دويى عين ضلال است

از نخستين ، غير حق موجودى نبوده ، به جز به وهم و پندار . عالم ، سراب و نمود است نه بود .

و او - تعالى - محيط است ، نه محدود ، و قديم است نه حادث . و در هيچ مرتبه غايب نبوده . كما قال الشيخ محيى الدين العربى : « العالم غيب لم يظهر قطَّ و الحق تعالى حاضر ظاهر لم يغب قط ، و الناس فى هذا على عكس الصواب » . و قيل :

تعيّن بود كز هستى جدا شد

نه حق بنده نه بنده هم خدا شد

و قيل :

بىدلى در همه احوال خدا با او بود

او نمىديدش و از دور خدايا مىكرد

و قلتُ :

دست در دامن دل دار زدم دوش به خواب

بود دستم به دل خويش چو بيدار شدم

( ( 1356 ) ) پاى در دريا منه كم گوى از آن * بر لب دريا خمش كن لب گزان

ن 263 21 - ك 100 2

پاى در دريا منه كم گوى از آن : يعنى ، پا منه به قال و قيل و با دعوى هستى ، كه بايد فانى بود در دريا و به قدم نيستى نورديد . چنان كه مدلول ابيات بعد است . و مع هذا بهتر آن است كه « بِنه » و امر باشد . و معنى آن باشد كه بكن و مگو ، كه تحقق مطلوب است .

( ( 1357 ) ) گر چه صد چون من ندارد تاب بحر * ليك من نشكيبم از غرقاب بحر

ن 263 22 - ك 100 2

از غرقاب بحر : تعليل است . يعنى آرام نمىگيرم كه داخل بحر نشوم به علت خوف غرق .

( ( 1358 ) ) جان و عقل من فداى بحر باد * خونبهاى عقل و جان اين بحر داد

ن 264 1 - ك 100 3

اين بحر داد : كه « مَن قَتَلتُه فَعَلَّىَ دِيَتُه وَمَن عَلَيَّ دِيَتُه فَأنَا دِيَتُه » ( 1 )

( ( 1359 ) ) تا كه پايم مىرود رانم درو * چون نماند پا چو بطَّانم درو

ن 264 2 - ك 100 3

بطَّان : جمع فارسى براى بطَّ .

( ( 1360 ) ) بىادب حاضر ز غايب خوشتر است * حلقه گر چه كژ بود نه بر درست

ن 264 3 - ك 100 4

بىادب : يعنى شطح گوى حاضر و مشاهد بهتر است ، كه مرگ حاضر غايب از حق بودن است .

( 1 ) المنهج القوى ، جلد 4 ، ص 398 . .