شرح مثنوى — الجزء ١، الصفحة ٢٨٨

( ( 1117 ) ) و آنك گردشها از آن دريا نديد * هر دم آرد رو به محرابى جديد

مشرق او نسبت ذرات او : يعنى تا نسبتى هست مشرقى و مستشرقى و تابشى بر آن هست نه در توحيد محض ، كه التوحيد اسقاط الاضافات .

و فرمود : « نسبت ذرات » چه ، آنها را به او نسبت است كه آن جا كه اوست ، نسبت نيست پس اشياء را به او نسبت است كه ناگزيرند از او و نيازمندند بالذات به او ، و او را نسبت نيست به آنها .

( ( 1109 ) ) ما كه واپس مانده ذرات وييم * در دو عالم آفتابى بىفييم

( ( 1109 ) ) ما كه واپس مانده ذرات وييم * در دو عالم آفتابى بىفييم

ن 252 12 - ك 96 13

بىفييم : بىسايه‌ايم ، چه مطوى هستيم در ضياء او .

( ( 1111 ) ) شمس باشد بر سببها مطلع * هم از او حبل سببها منقطع

( ( 1111 ) ) شمس باشد بر سببها مطلع * هم از او حبل سببها منقطع

ن 252 14 - ك 96 14

حبل سببها منقطع : چون سبب سوز است . اضافهء حبل بسوى سببها از قبيل لجيّن الماء است اگر به معنى اصطلاحى باشد . و اگر به معنى لغوى بگيريم ، « سبب » در لغت عرب به معنى « حبل » كه ريسمان است آمده . پس مترادفان خواهند بود . و از اين قبيل است آيهء شريفه * ( لَعَلِّي أَبْلُغُ اَلأَسْبابَ أَسْبابَ اَلسَّمواتِ 40 : 36 - 37 ( 1 )

. اين چند بيت تلميح است به شمس الدين تبريزى ، چنان كه تصريح هم خواهد نمود .

( ( 1115 ) ) عين صنع از نفس صانع چون برد * عين هست از غير هستى چون چرد

( ( 1115 ) ) عين صنع از نفس صانع چون برد * عين هست از غير هستى چون چرد

ن 252 18 - ك 96 16

چون برد : يعنى چون بريده شود ، و وجود حضرت قيّوم مقوّم صنع است و متقوم بىمقوّم چگونه باشد ؟ قال الحكماء : الاثر ليس شيئاً على حياله ، و قالوا ايضاً : الأثر يشابه صفة مؤثره .

( ( 1116 ) ) جمله هستيها از اين روضه چرند * گر براق و تازيان ور خود خرند

( ( 1116 ) ) جمله هستيها از اين روضه چرند * گر براق و تازيان ور خود خرند

ن 252 19 - ك 96 16

گر براق : صورت مثالى نماز است كه « اَلصَّلاةُ مِعراجُ المُؤمِنِ » ( 2 )

. و بايد مُلجَم باشد ، كه لجام صورت مثالى حضور خاطر و جمعيّت تمام است .

و تازيان : صور رقايق افكار است كه به آنها غزالان قدسى - كه نتايج حقّه‌اند - شكار شود كه :

تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيرٌ مِن عِبادَةِ سَبعينَ سَنَةٍ ( 3 )

و « اسب كور » مقابل براق مذكور است .

( ( 1117 ) ) و آنك گردشها از آن دريا نديد * هر دم آرد رو به محرابى جديد

( ( 1117 ) ) و آنك گردشها از آن دريا نديد * هر دم آرد رو به محرابى جديد

ن 252 20 - ك 96 17

هر دم آرد رو : مثل آن كسى كه معنى بين نيست و صورت بين است و صورت مشتّت نظر است و حال آن كه :

( 1 ) قرآن كريم ، سورهء غافر ، آيهء 36 و 37 . .

( 2 ) جملهء فوق در كتب روايى معتبر يافت نشد . اما در پاره اى از كتب فقهى بعنوان حديث ذكر شده است : جواهر الكلام ابتداى كتاب الصلاة . .

( 3 ) عوالى اللآلي ، ج 2 ، ص 57 : فكر ساعة خير من عباده سنة . .